TÜRKIYE CUMHURIYETI ANAYASASI
Kanun Numarasi : 2709
Kabul Tarihi : 18/10/1982
BASLANGIÇ
(Degisik : 23.07.1995 ? 4121/1 md.)
Türk Vatani ve Milletinin ebedi varligini ve Yüce Türk Devletinin bölünmez bütünlügünü belirleyen bu Anayasa, Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu, ölümsüz önder ve essiz kahraman Atatürk'ün belirledigi milliyetçilik anlayisi ve O?nun inkilap ve ilkeleri dogrultusunda;
Dünya milletleri ailesinin esit haklara sahip serefli bir üyesi olarak, Türkiye Cumhuriyetinin ebedi varligi, refahi, maddi ve manevi mutlulugu ile çagdas medeniyet düzeyine ulasma azmi yönünde;
Millet iradesinin mutlak üstünlügü, egemenligin kayitsiz sartsiz Türk Milletine ait oldugu ve bunu Millet adina kullanmaya yetkili kilinan hiçbir kisi ve kurulusun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplariyla belirlenmis hukuk düzeni disina çikamayacagi;
Kuvvetler ayriminin, Devlet organlari arasinda üstünlük siralamasi anlamina gelmeyip, belli Devlet yetki ve görevlerinin kullanilmasindan ibaret ve bununla sinirli medeni bir isbölümü ve isbirligi oldugu ve üstünlügün ancak Anayasa ve kanunlarda bulundugu;
(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/1 md.) Hiçbir faaliyetin Türk milli menfaatlerinin, Türk varliginin, Devleti ve ülkesiyle bölünmezligi esasinin, Türklügün tarihi ve manevi degerlerinin, Atatürk milliyetçiligi, ilke ve inkilaplari ve medeniyetçiliginin karsisinda korunma göremeyecegi ve lâiklik ilkesinin geregi olarak kutsal din duygularinin, Devlet islerine ve politikaya kesinlikle karistirilamayacagi;
Her Türk vatandasinin bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden esitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli kültür, medeniyet ve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddi ve manevi varligini bu yönde gelistirme hak ve yetkisine dogustan sahip oldugu;
Topluca Türk vatandaslarinin millî gurur ve iftiharlarda, millî sevinç ve kederlerde, millî varliga karsi hak ve ödevlerde, nimet ve külfetlerde ve millet hayatinin her türlü tecellisinde ortak oldugu, birbirinin hak ve hürriyetlerine kesin saygi, karsilikli içten sevgi ve kardeslik duygulariyla ve "yurtta sulh, cihanda sulh" arzu ve inanci içinde, huzurlu bir hayat talebine haklari bulundugu;
FIKIR, INANÇ VE KARARIYLA anlasilmak, sözüne ve ruhuna bu yönde saygi ve mutlak sadakatle yorumlanip uygulanmak üzere,
TÜRK MILLETI TARAFINDAN, demokrasiye âsik Türk evlatlarinin vatan ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur.
BIRINCI KISIM
GENEL ESASLAR
I. Devletin sekli
Madde 1.- Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
II. Cumhuriyetin nitelikleri
Madde 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru,millî dayanisma ve adaletanlayisi içinde, insan haklarina saygili, Atatürk milliyetçiligine bagli, baslangiçtabelirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
III. Devletin bütünlügü, resmî dili, bayragi, millî marsi ve baskenti
Madde 3.- Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir.
Bayragi, sekli kanunda belirtilen, beyaz ay yildizli al bayraktir.
Millî marsi ?Istiklal Marsi?dir.
Baskenti Ankara'dir.
IV. Degistirilemeyecek hükümler
Madde 4.- Anayasanin 1 inci maddesindeki Devletin seklinin Cumhuriyet oldugu hakkindaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi hükümleri degistirilemez ve degistirilmesi teklif edilemez.
V. Devletin temel amaç ve görevleri
Madde 5.- Devletin temel amaç ve görevleri, Türk Milletinin bagimsizligini ve bütünlügünü, ülkenin bölünmezligini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kisilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulugunu saglamak; kisinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bagdasmayacak surette sinirlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldirmaya, insanin maddî ve manevî varliginin gelismesi için gerekli sartlari hazirlamaya çalismaktir.
VI. Egemenlik
Madde 6.- Egemenlik, kayitsiz sartsiz Milletindir.
Türk Milleti, egemenligini, Anayasanin koydugu esaslara göre, yetkili organlarieliyle kullanir.
Egemenligin kullanilmasi, hiçbir surette hiçbir kisiye, zümreye veya sinifa birakilamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynagini Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.
VII. Yasama yetkisi
Madde 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adina Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.
VIII. Yürütme yetkisi ve görevi
Madde 8.- Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaskani ve Bakanlar Kurulu tarafindan, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanilir ve yerine getirilir.
IX. Yargi yetkisi
Madde 9.- Yargi yetkisi, Türk Milleti adina bagimsiz mahkemelerce kullanilir.
X. Kanun önünde esitlik
Madde 10.- Herkes, dil, irk, renk, cinsiyet, siyasî düsünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayirim gözetilmeksizin kanun önünde esittir.
(Ek : 7.5.2004 - 5170/1 md.) Kadinlar ve erkekler esit haklara sahiptir. Devlet, bu esitligin yasama geçmesini saglamakla yükümlüdür.
Hiçbir kisiye, aileye, zümreye veya sinifa imtiyaz taninamaz.
Devlet organlari ve idare makamlari bütün islemlerinde kanun önünde esitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadirlar.
XI. Anayasanin baglayiciligi ve üstünlügü
Madde 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargi organlarini, idare makamlarini ve diger kurulus ve kisileri baglayan temel hukuk kurallaridir.
Kanunlar Anayasaya aykiri olamaz.
IKINCI KISIM
TEMEL HAKLAR VE ÖDEVLER
BIRINCI BÖLÜM
GENEL HÜKÜMLER
I. Temel hak ve hürriyetlerin niteligi
Madde 12.- Herkes, kisiligine bagli, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
Temel hak ve hürriyetler, kisinin topluma, ailesine ve diger kisilere karsi ödev ve sorumluluklarini da ihtiva eder.
II. Temel hak ve hürriyetlerin sinirlanmasi
Madde 13.- (Degisik : 03/10/2001 ? 4709/2 md.) Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksizin yalnizca Anayasanin ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bagli olarak ve ancak kanunla sinirlanabilir. Bu sinirlamalar, Anayasanin sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykiri olamaz.
III. Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanilamamasi
Madde 14.- (Degisik : 03/10/2001 ? 4709/3 md.) Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünü bozmayi ve insan haklarina dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldirmayi amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanilamaz.
Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kisilere Anayasayla taninan temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha genis sekilde sinirlandirilmasini amaçlayan bir faaliyette bulunmayi mümkün kilacak sekilde yorumlanamaz.
Bu hükümlere aykiri faaliyette bulunanlar hakkinda uygulanacak müeyyideler, kanunla düzenlenir.
IV. Temel hak ve hürriyetlerin kullanilmasinin durdurulmasi
Madde 15.- Savas,seferberlik, sikiyönetim veya olaganüstü hallerde, milletlerarasi hukuktan dogan yükümlülükler ihlâl edilmemek kaydiyla, durumun gerektirdigi ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanilmasi kismen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykiri tedbirler alinabilir.
Birinci fikrada belirlenen durumlarda da, savas hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler (...)(*) disinda, kisinin yasama hakkina, maddîve manevî varliginin bütünlügüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düsünce vekanaatlerini açiklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayi suçlanamaz; suç ve cezalargeçmise yürütülemez; suçlulugu mahkeme karari ile saptanincaya kadar kimse suçlu sayilamaz.
____________
(*) Madde 15 in 2. fikrasinda yer alan "ile, ölüm cezalarinin infazi" ibaresi, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlanan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 2. maddesi hükmü geregince madde metninden çikartilmistir.
______________

V. Yabancilarin durumu
Madde 16.- Temel hak ve hürriyetler, yabancilar için, milletlerarasi hukuka uygun olarak kanunla sinirlanabilir.
IKINCI BÖLÜM
KISININ HAKLARI VE ÖDEVLERI
I. Kisinin dokunulmazligi, maddî ve manevî varligi
Madde 17.- Herkes, yasama, maddî ve manevî varligini koruma ve gelistirme hakkina sahiptir.
Tibbî zorunluluklar ve kanunda yazili haller disinda, kisinin vücut bütünlügünedokunulamaz; rizasi olmadan bilimsel ve tibbî deneylere tabi tutulamaz.
Kimseye iskence ve eziyet yapilamaz; kimse insan haysiyetiyle bagdasmayan bircezaya veya muameleye tabi tutulamaz.
(...)(*) Mesrû müdafaa hali,yakalama ve tutuklama kararlarinin yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlününkaçmasinin önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanin bastirilmasi, sikiyönetimveya olaganüstü hallerde yetkili merciin verdigi emirlerin uygulanmasi sirasindasilah kullanilmasina kanunun cevaz verdigi zorunlu durumlarda meydana gelenöldürme fiilleri, birinci fikra hükmü disindadir.
__________
(*) Madde 17 nin 4. fikrasinin basinda geçen "Mahkemelerce verilen ölüm cezalarinin yerine getirilmesi hali ile" ibaresi, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlanan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 3. maddesi hükmü geregince madde metninden çikartilmistir.
___________
II. Zorla çalistirma yasagi
Madde 18.- Hiç kimse zorla çalistirilamaz. Angarya yasaktir.
Sekil ve sartlari kanunda düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalistirmalar; olaganüstü hallerde vatandaslardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarinin zorunlu kildigi alanlarda öngörülen vatandaslik ödevi niteligindeki beden ve fikir çalismalari, zorla çalistirma sayilmaz.
III. Kisi hürriyeti ve güvenligi
Madde 19.- Herkes, kisi hürriyeti vegüvenligine sahiptir.
Sekil ve sartlari kanunda gösterilen :
Mahkemelerce verilmis hürriyeti kisitlayici cezalarin ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararinin veya kanunda öngörülen bir yükümlülügün geregi olarak ilgilinin yakalanmasi veya tutuklanmasi; bir küçügün gözetim altinda islahi veya yetkili merci önüne çikarilmasi için verilen bir kararin yerine getirilmesi; toplum için tehlike teskil eden bir akil hastasi, uyusturucu madde veya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalik yayabilecek bir kisinin bir müessesede tedavi, egitimveya islahi için kanunda belirtilen esaslara uygun olarak alinan tedbirinyerine getirilmesi; usulüne aykiri sekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da hakkinda sinir disi etme yahut geri verme karari verilen bir kisinin yakalanmasi veya tutuklanmasi; halleri disinda kimse hürriyetinden yoksun birakilamaz.
Suçlulugu hakkinda kuvvetli belirti bulunan kisiler, ancak kaçmalarini, delillerin yok edilmesini veya degistirilmesini önlemek maksadiyla veya bunlar gibi tutuklamayi zorunlu kilan ve kanunda gösterilen diger hallerde hâkim karariyla tutuklanabilir. Hâkim karari olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakinca bulunan hallerde yapilabilir; bunun sartlarini kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kisilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarindaki iddialar herhalde yazili ve bunun hemen mümkün olmamasi halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hâkim huzuruna çikarilincaya kadar bildirilir.
(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/4 md.) Yakalanan veya tutuklanan kisi, tutulma yerine en yakin mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kirksekiz saat ve toplu olarak islenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çikarilir. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim karari olmaksizin hürriyetinden yoksun birakilamaz. Bu süreler olaganüstü hal, sikiyönetim ve savas hallerinde uzatilabilir.
Kisinin yakalandigi veya tutuklandigi, yakinlarina derhal bildirilir.
Tutuklanan kisilerin, makul süre içinde yargilanmayi ve sorusturma veya kovusturma sirasinda serbest birakilmayi isteme haklari vardir. Serbest birakilma ilgilinin yargilama süresince durusmada hazir bulunmasini veya hükmün yerine getirilmesini saglamak için bir güvenceye baglanabilir.
Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kisitlanan kisi, kisa sürede durumu hakkinda karar verilmesini ve bu kisitlamanin kanuna aykiriligi halinde hemen serbest birakilmasini saglamak amaciyla yetkili bir yargi merciine basvurma hakkina sahiptir.
(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/4 md.)Bu esaslar disinda bir isleme tâbi tutulan kisilerin ugradiklari zarar, tazminat hukukunun genel prensiplerine göre, Devletçe ödenir.
IV. Özel hayatin gizliligi ve korunmasi
A. Özel hayatin gizliligi
Madde 20.- Herkes, özel hayatina ve aile hayatina saygi gösterilmesini isteme hakkina sahiptir. Özel hayatin ve aile hayatinin gizliligine dokunulamaz. (Mülga cümle : 03/10/2001 ? 4709/5 md.)
(Degisik :03/10/2001? 4709/5 md.) Millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel saglik ve genel ahlâkin korunmasi veya baskalarinin hak ve özgürlüklerinin korunmasi sebeplerinden biri veya birkaçina bagli olarak, usulüne göre verilmis hâkim karari olmadikça; yine bu sebeplere bagli olarak, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunla yetkili kilinmis merciin yazili emri bulunmadikça; kimsenin üstü, özel kâgitlari ve esyasi aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin karari yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayina sunulur. Hâkim, kararini el koymadan itibaren kirksekiz saat içinde açiklar; aksi halde, el koyma kendiliginden kalkar.
B. Konut dokunulmazligi
Madde 21.-(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/6 md.) Kimsenin konutuna dokunulamaz. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel saglik ve genel ahlâkin korunmasi veya baskalarinin hak ve özgürlüklerinin korunmasi sebeplerinden biri veya birkaçina bagli olarak usulüne göre verilmis hâkim karari olmadikça; yine bu sebeplere bagli olarak gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunla yetkili kilinmis merciin yazili emri bulunmadikça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapilamaz ve buradaki esyaya el konulamaz. Yetkili merciin karari yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayina sunulur. Hâkim, kararini el koymadan itibaren kirksekiz saat içinde açiklar; aksi halde, el koyma kendiliginden kalkar.
C. Haberlesme hürriyeti
Madde 22.- (Degisik : 03/10/2001 ? 4709/7 md.) Herkes, haberlesme hürriyetine sahiptir. Haberlesmenin gizliligi esastir.
Millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel saglik ve genel ahlâkin korunmasi veya baskalarinin hak ve özgürlüklerinin korunmasi sebeplerinden biri veya birkaçina bagli olarak usulüne göre verilmis hâkim karari olmadikça; yine bu sebeplere bagli olarak gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunla yetkili kilinmis merciin yazili emri bulunmadikça; haberlesme engellenemez ve gizliligine dokunulamaz. Yetkili merciin karari yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayina sunulur. Hâkim, kararini kirksekiz saat içinde açiklar; aksi halde, karar kendiliginden kalkar.
Istisnalarin uygulanacagi kamu kurum ve kuruluslari kanunda belirtilir.
V. Yerlesme ve seyahat hürriyeti
Madde 23.- Herkes, yerlesme ve seyahat hürriyetine sahiptir.
Yerlesme hürriyeti, suç islenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelismeyi saglamak, saglikli ve düzenli kentlesmeyi gerçeklestirmek ve kamu mallarini korumak;
Seyahat hürriyeti, suç sorusturma ve kovusturmasi sebebiyle ve suç islenmesini önlemek;
Amaçlariyla kanunla sinirlanabilir.
(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/8 md.)Vatandasin yurt disina çikma hürriyeti, vatandaslik ödevi ya da ceza sorusturmasi veya kovusturmasi sebebiyle sinirlanabilir.
Vatandas sinir disi edilemez ve yurda girme hakkindan yoksun birakilamaz.
VI. Din ve vicdan hürriyeti
Madde 24.- Herkes, vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
14 üncü madde hükümlerine aykiri olmamak sartiyla ibadet, dinî âyin ve törenler serbesttir.
Kimse ibadete, dinî âyin ve törenlere katilmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açiklamaya zorlanamaz; dinî inanç ve kanaatlerinden dolayi kinanamaz ve suçlanamaz.
Din ve ahlâk egitim ve ögretimi Devletin gözetim ve denetimi altinda yapilir. Din kültürü ve ahlâk ögretimi ilk ve ortaögretim kurumlarinda okutulan zorunlu dersler arasinda yer alir. Bunun disindaki din egitim ve ögretimi ancak, kisilerin kendi istegine, küçüklerin de kanunî temsilcisinin talebine baglidir.
Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kismen de olsa, din kurallarina dayandirma veya siyasî veya kisisel çikar yahut nüfuz saglama amaciyla her ne suretle olursa olsun dini veya din duygularini yahut dince kutsal sayilan seyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz.
VII. Düsünce ve kanaat hürriyeti
Madde 25.- Herkes, düsünce ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düsünce ve kanaatlerini açiklamaya zorlanamaz; düsünce ve kanaatleri sebebiyle kinanamaz ve suçlanamaz.
VIII. Düsünceyi açiklama ve yayma hürriyeti
Madde 26.- Herkes, düsünce ve kanaatlerini söz, yazi, resim veya baska yollarla tek basina veya toplu olarak açiklama ve yayma hakkina sahiptir. Bu hürriyet resmî makamlarin müdahalesi olmaksizin haber veya fikir almak ya da vermek serbestligini de kapsar. Bu fikra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapilan yayimlarin izin sistemine baglanmasina engel degildir.
(Degisik : 03/10/2001 - 4709/9 md.) Bu hürriyetlerin kullanilmasi, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenligi, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlügünün korunmasi, suçlarin önlenmesi, suçlularin cezalandirilmasi, Devlet sirri olarak usulünce belirtilmis bilgilerin açiklanmamasi, baskalarinin söhret veya haklarinin, özel ve aile hayatlarinin yahut kanunun öngördügü meslek sirIarinin korunmasi veya yargilama görevinin geregine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlariyla sinirlanabilir.
(Üçüncü fikra mülga: 03/10/2001 ? 4709/9 md.)
Haber ve düsünceleri yayma araçlarinin kullanilmasina iliskin düzenleyici hükümler, bunlarin yayimini engellememek kaydiyla, düsünceyi açiklama ve yaymahürriyetinin sinirlanmasi sayilmaz.
(Ek : 03/10/2001 ? 4709/9 md.) Düsünceyi açiklama ve yayma hürriyetinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunla düzenlenir.
IX. Bilim ve sanat hürriyeti
Madde 27.- Herkes, bilim ve sanati serbestçe ögrenme ve ögretme, açiklama, yayma ve bu alanlarda her türlü arastirma hakkina sahiptir.
Yayma hakki, Anayasanin 1 inci, 2 nci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin degistirilmesini saglamak amaciyla kullanilamaz.
Bu madde hükmü yabanci yayinlarin ülkeye girmesi ve dagitimininkanunla düzenlenmesine engel degildir.
X. Basin ve yayimla ilgili hükümler
A. Basin hürriyeti
Madde 28.- Basin hürdür, sansür edilemez. Basimevi kurmak izin alma ve malî teminat yatirma sartina baglanamaz.
(Ikinci fikra mülga: 03/10/2001? 4709/10 md.)
Devlet, basin ve haber alma hürriyetlerini saglayacak tedbirleri alir.
Basin hürriyetinin sinirlanmasinda, Anayasanin 26 ve 27 nci maddeleri hükümleri uygulanir.
Devletin iç ve dis güvenligini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünü tehdit eden veya suç islemeye ya da ayaklanma veya isyana tesvik eder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere iliskin bulunan her türlü haber veya yaziyi, yazanlar veya bastiranlar veya ayni amaçla, basanlar, baskasina verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarinca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dagitim hâkim karariyla; gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunun açikça yetkili kildigi merciin emriyle önlenebilir. Dagitimi önleyen yetkili merci, bu kararini en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Yetkili hâkim bu karari en geç kirksekiz saat içinde onaylamazsa, dagitimi önleme karari hükümsüz sayilir.
Yargilama görevinin amacina uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sinirlar içinde, hâkim tarafindan verilen kararlar sakli kalmak üzere, olaylar hakkinda yayim yasagi konamaz.
Süreli veya süresiz yayinlar, kanunun gösterdigi suçlarin sorusturma veya kovusturmasina geçilmis olmasi hallerinde hâkim karariyla; Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünün, millî güvenligin, kamu düzeninin, genel ahlâkin korunmasi ve suçlarin önlenmesi bakimindan gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunun açikça yetkili kildigi merciin emriyle toplatilabilir. Toplatma karari veren yetkili merci, bu kararini en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir; hâkim bu karari en geç kirksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma karari hükümsüz sayilir.
Süreli veya süresiz yayinlarin suç sorusturma veya kovusturmasi sebebiyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanir.
Türkiye'de yayimlanan süreli yayinlar, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenlige ve genel ahlâka aykiri yayimlardan mahkûm olma halinde, mahkeme karariyla geçici olarak kapatilabilir. Kapatilan süreli yayinin açikça devami niteligini tasiyan her türlü yayin yasaktir; bunlar hâkim karariyla toplatilir.
B. Süreli ve süresiz yayin hakki
Madde 29.- Süreli veya süresiz yayin önceden izin alma ve malî teminat yatirma sartina baglanamaz.
Süreli yayin çikarabilmek için kanunun gösterdigi bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerin kanuna aykiriliginin tespiti halinde yetkili merci, yayinin durdurulmasi için mahkemeye basvurur.
Süreli yayinlarin çikarilmasi, yayim sartlari, malî kaynaklari ve gazetecilik meslegi ile ilgili esaslar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düsünce ve kanaatlerin serbestçe yayimlanmasini engelleyici veya zorlastirici siyasal, ekonomik, malî ve teknik sartlar koyamaz.
Süreli yayinlar, Devletin ve diger kamu tüzelkisilerinin veya bunlara bagli kurumlarin araç ve imkânlarindan esitlik esasina göre yararlanir.
C. Basin araçlarinin korunmasi
Madde 30.- (Degisik: 7.5.2004 - 5170/4 md.) Kanuna uygun sekilde basin isletmesi olarak kurulan basimevi veeklentileri ile basin araçlari, suç aleti oldugu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez ve isletilmekten alikonulamaz.
D. Kamu tüzelkisilerinin elindeki basin disi kitle haberlesme araçlarindan, yararlanma hakki
Madde 31.- Kisiler ve siyasî partiler, kamu tüzelkisilerinin elindeki basin disi kitle haberlesme ve yayim araçlarindan yararlanma hakkina sahiptir. Bu yararlanmanin sartlari ve usulleri kanunla düzenlenir.
(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/11 md.) Kanun, millî güvenlik, kamu düzeni genel ahlâk ve sagligin korunmasi sebepleri disinda halkin bu araçlarla haber almasini düsünce ve kanaatlere ulasmasini ve kamuoyunun serbestçe olusmasini engelleyici kayitlar koyamaz.
E. Düzeltme ve cevap hakki
Madde 32.- Düzeltme ve cevap hakki, ancak kisilerin haysiyet ve sereflerine dokunulmasi veya kendileriyle ilgili gerçege aykiri yayinlar yapilmasi hallerinde taninir ve kanunla düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayimlanmazsa,yayimlanmasinin gerekip gerekmedigine hâkim tarafindan ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.
XI. Toplanti hak ve hürriyetleri
A. Dernek kurma hürriyeti
Madde 33.-(Degisik : 03/10/2001 ? 4709/12 md.) Herkes, önceden izin almaksizin dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çikma hürriyetine sahiptir.
Hiç kimse bir dernege üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
Dernek kurma hürriyeti ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel saglik ve genel ahlâk ile baskalarinin hürriyetlerinin korunmasi sebepleriyle ve kanunla sinirlanabilir.
Dernek kurma hürriyetinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunda gösterilir.
Dernekler kanunun öngördügü hallerde hâkim karariyla kapatilabilir veya faaliyetten alikonulabilir. Ancak, millî güvenligin, kamu düzeninin suç islenmesini veya suçun devamini önleminin yahut yakalamanin gerektirdigi hallerde gecikmede sakinca varsa, kanunla bir merci, dernegi faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin karari yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayina sunulur. Hâkim, kararini kirksekiz saat içinde açiklar; aksi halde, bu idarî karar kendiliginden yürürlükten kalkar.
Birinci fikra hükmü, Silahli Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarina ve görevlerinin gerektirdigi ölçüde Devlet memurlarina kanunla sinirlamalar getirilmesine engel degildir.
Bu madde hükümleri vakiflarla ilgili olarak da uygulanir.
B. Toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleme hakki
Madde 34.- (Degisik : 03/10/2001 ? 4709/13 md.) Herkes, önceden izin almadan, silahsiz ve saldirisiz toplanti vegösteri yürüyüsü düzenleme hakkina sahiptir.
Toplanti ve gösteri yürüyüsü hakki ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel sagligin ve genel ahlâkin veya baskalarinin hak ve özgürlüklerinin korunmasi amaciyla ve kanunla sinirlanabilir.
Toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleme hakkinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunda gösterilir.
XII. Mülkiyet hakki
Madde 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarina sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yarari amaciyla, kanunla sinirlanabilir.
Mülkiyet hakkinin kullanilmasi toplum yararina aykiri olamaz.
XIII. Haklarin korunmasi ile ilgili hükümler
A. Hak arama hürriyeti
Madde 36.- (Ek : 03/10/2001 ? 4709/14 md.) Herkes, mesru vasita ve yollardan faydalanmak suretiyle yargi mercileri önünde davaci veya davali olarak iddia ve savunma ile adil yargilanma hakkina sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçinamaz.
B. Kanunî hâkim güvencesi
Madde 37.- Hiç kimse kanunen tabi oldugu mahkemeden baska bir merci önüne çikarilamaz.
Bir kimseyi kanunen tabi oldugu mahkemeden baska bir merci önüne çikarma sonucunu doguran yargi yetkisine sahip olaganüstü merciler kurulamaz.
C. Suç ve cezalara iliskin esaslar
Madde 38.- Kimse, islendigi zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadigi bir fiilden dolayi cezalandirilamaz; kimseye suçu isledigi zaman kanunda o suç için konulmus olan cezadan daha agir bir ceza verilemez.
Suç ve ceza zamanasimi ile ceza mahkûmiyetinin sonuçlari konusunda da yukaridaki fikra uygulanir.
Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.
Suçlulugu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayilamaz.
Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakinlarini suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/15 md.) Kanuna aykiri olarak elde edilmis bulgular, delil olarak kabul edilemez.
Ceza sorumlulugu sahsidir.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/15 md.) Hiç kimse, yalnizca sözlesmeden dogan bir yükümlülügü yerine getirememesinden dolayi özgürlügünden alikonulamaz.
(...) (Madde 38 in 9. fikrasi, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlanan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 5. maddesi hükmü geregince madde metninden çikartilmistir.)
(Degisik : 7.5.2004 - 5170/5 md.) Ölüm cezasi ve genel müsadere cezasi verilemez.
Idare, kisi hürriyetinin kisitlanmasi sonucunu doguran bir müeyyide uygulayamaz. Silahli Kuvvetlerin iç düzeni bakimindan bu hükme kanunla istisnalar getirilebilir.
(Degisik : 7.5.2004 - 5170/5 md.) Uluslararasi Ceza Divanina taraf olmanin gerektirdigi yükümlülükler hariç olmak üzere vatandas, suç sebebiyle yabanci bir ülkeye geri verilemez.
XIV. Ispat hakki
Madde 39.- Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karsi, bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapilan isnatlardan dolayi açilan hakaret davalarinda, sanik, isnadin dogrulugunu ispat hakkina sahiptir. Bunun disindaki hallerde ispat isteminin kabulü, ancak isnat olunan fiilin dogru olup olmadiginin anlasilmasinda kamu yarari bulunmasina veya sikâyetçinin ispata razi olmasinabaglidir.
XV. Temel hak ve hürriyetlerin korunmasi
Madde 40.- Anayasa ile taninmis hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden basvurma imkâninin saglanmasini isteme hakkina sahiptir.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/16 md.) Devlet, islemlerinde, ilgili kisilerin hangi kanun yollari ve mercilere basvuracagini ve sürelerini belirtmek zorundadir.
Kisinin, resmî görevliler tarafindan vâki haksiz islemler sonucu ugradigi zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakki saklidir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
SOSYAL VE EKONOMIK HAKLAR VE ÖDEVLER
l. Ailenin korunmasi
Madde 41.- (Ek : 03.10.2001 ? 4709/17 md.) Aile, Türk toplumunun temelidir ve esler arasinda esitlige dayanir.
Devlet ailenin huzur ve refahi ile özellikle ananin ve çocuklarin korunmasi ve aile planlamasinin ögretimi ile uygulanmasini saglamak için gerekli tedbirleri alir, teskilati kurar.
II. Egitim ve ögrenim hakki ve ödevi
Madde 42.- Kimse, egitim ve ögrenim hakkindan yoksun birakilamaz.
Ögrenim hakkinin kapsami kanunla tespit edilir ve düzenlenir.
Egitim ve ögretim, Atatürk ilkeleri ve inkilâplari dogrultusunda, çagdas bilim ve egitim esaslarina göre, Devletin gözetim ve denetimi altinda yapilir. Bu esaslara aykiri egitim ve ögretim yerleri açilamaz.
Egitim ve ögretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldirmaz.
Ilkögretim kiz ve erkek bütün vatandaslar için zorunludur ve Devlet okullarinda parasizdir.
Özel ilk ve orta dereceli okullarin bagli oldugu esaslar, Devlet okullari ile erisilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
Devlet, maddî imkânlardan yoksun basarili ögrencilerin, ögrenimlerini sürdürebilmeleri amaci ile burslar ve baska yollarla gerekli yardimlari yapar. Devlet, durumlari sebebiyle özel egitime ihtiyaci olanlari topluma yararli kilacak tedbirleri alir.
Egitim ve ögretim kurumlarinda sadece egitim, ögretim, arastirma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.
Türkçeden baska hiçbir dil, egitim ve ögretim kurumlarinda Türk vatandaslarina ana dilleri olarak okutulamaz ve ögretilemez. Egitim ve ögretim kurumlarinda okutulacak yabanci diller ile yabanci dille egitim ve ögretim yapan okullarin tabi olacagi esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarasi andlasma hükümleri saklidir.
III. Kamu yarari
A. Kiyilardan yararlanma
Madde 43.- Kiyilar, Devletin hüküm ve tasarrufu altindadir.
Deniz, göl ve akarsu kiyilariyla, deniz ve göllerin kiyilarini çevreleyen sahil seritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yarari gözetilir.
Kiyilarla sahil seritlerinin, kullanilis amaçlarina göre derinligi ve kisilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve sartlari kanunla düzenlenir.
B. Toprak mülkiyeti
Madde 44.- Devlet, topragin verimli olarak isletilmesini korumak ve gelistirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksiz olan veya yeter topragi bulunmayan çiftçilikle ugrasan köylüye toprak saglamak amaciyla gerekli tedbirleri alir. Kanun, bu amaçla, degisik tarim bölgeleri ve çesitlerine göre topragin genisligini tespit edebilir. Topraksiz olan veyayeter topragibulunmayan çiftçiye topraksaglanmasi, üretimin düsürülmesi, ormanlarin küçülmesi ve diger toprak ve yeraltiservetlerinin azalmasi sonucunu doguramaz.
Bu amaçla dagitilan topraklar bölünemez, miras hükümleri disinda baskalarina devredilemez ve ancakdagitilan çiftçilerle mirasçilari tarafindan isletilebilir.Bu sartlarin kaybi halinde, dagitilan topragin Devletçe geri alinmasina iliskin esaslar kanunla düzenlenir.
C. Tarim, hayvancilik ve bu üretim dallarinda çalisanlarin korunmasi
Madde 45.- Devlet, tarim arazileri ile çayir ve meralarin amaç disi kullanilmasini ve tahribini önlemek, tarimsal üretim planlamasi ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artirmak maksadiyla, tarim ve hayvancilikla ugrasanlarin isletme araç ve gereçlerinin ve diger girdilerinin saglanmasini kolaylastirir.
Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin degerlendirilmesi ve gerçek degerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alir.
D. Kamulastirma
Madde 46.-(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/18 md.) Devlet ve kamu tüzel kisileri; kamu yararinin gerektirdigi hallerde, gerçek karsiliklarini pesin ödemek sartiyla, özel mülkiyette bulunan tasinmaz mallarin tamamini veya bir kismini, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulastirmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir.
Kamulastirma bedeli ile kesin hükme baglanan artirim bedeli nakden ve pesin olarak ödenir. Ancak, tarim reformunun uygulanmasi, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçeklestirilmesi, yeni ormanlarin yetistirilmesi, kiyilarin korunmasi ve turizm amaciyla kamulastirilan topraklarin bedellerinin ödenme sekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebilecegi bu hallerde, taksitlendirme süresi bes yili asamaz; bu takdirde taksitler esit olarak ödenir.
Kamulastirilan topraktan, o topragi dogrudan dogruya isleten küçük çiftçiye ait olanlarinin bedeli, her halde pesin ödenir.
Ikinci fikrada öngörülen taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemis kamulastirma bedellerinde kamu alacaklari için öngörülen en yüksek faiz uygulanir.
E. Devletlestirme ve Özellestirme
Madde 47.- Kamu hizmeti niteligi tasiyan özel tesebbüsler, kamu yararinin zorunlu kildigi hallerde devletlestirilebilir.
Devletlestirme gerçek karsiligi üzerinden yapilir. Gerçek karsiligin hesaplanma tarzi ve usulleri kanunla düzenlenir.
(Ek : 13/8/1999 ? 4446/1 md.) Devletin, kamu iktisadî tesebbüslerinin ve diger kamu tüzelkisilerinin mülkiyetinde bulunan isletme ve varliklarin özellestirilmesine iliskin esas ve usuller kanunla gösterilir.
(Ek : 13/8/1999 ? 4446/1 md.) Devlet, kamu iktisadî tesebbüsleri ve diger kamu tüzelkisileri tarafindan yürütülen yatirim ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözlesmeleri ile gerçek veya tüzelkisilere yaptirilabilecegi veya devredilebilecegi kanunla belirlenir.
IV. Çalisma ve sözlesme hürriyeti
Madde 48.- Herkes, diledigi alanda çalisma ve sözlesme hürriyetlerine sahiptir. Özel tesebbüsler kurmak serbesttir.
Devlet, özel tesebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlilik içinde çalismasini saglayacak tedbirleri alir.
V. Çalisma ile ilgili hükümler
A. Çalisma hakki ve ödevi
Madde 49.- Çalisma, herkesin hakki ve ödevidir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/19 md.) Devlet, çalisanlarin hayat seviyesini yükseltmek, çalisma hayatini gelistirmek için çalisanlari ve issizleri korumak, çalismayi desteklemek, issizligi önlemeye elverisli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalisma barisini saglamak için gerekli tedbirleri alir.
( Üçüncü fikra mülga : 03.10.2001 ? 4709/19 md.)
B. Çalisma sartlari ve dinlenme hakki
Madde 50.- Kimse, yasina, cinsiyetine ve gücüne uymayan islerde çalistirilamaz.
Küçükler ve kadinlar ile bedenî ve ruhî yetersizligi olanlar çalisma sartlari bakimindan özel olarak korunurlar.
Dinlenmek, çalisanlarin hakkidir.
Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yillik izin haklari ve sartlari kanunla düzenlenir.
C. Sendika kurma hakki
Madde 51.- (Degisik : 03.10.2001 ? 4709/20 md.) Çalisanlar ve isverenler, üyelerinin çalisma iliskilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve gelistirmek için önceden izin almaksizin sendikalar ve üst kuruluslar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarina sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrilmaya zorlanamaz.
Sendika kurma hakki ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç islenmesinin önlenmesi, genel saglik ve genel ahlâk ile baskalarinin hak ve özgürlüklerinin korunmasi sebepleriyle ve kanunla sinirlanabilir.
Sendika kurma hakkinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunda gösterilir.
Ayni zamanda ve ayni iskolunda birden fazla sendikaya üye olunamaz.
Isçi niteligi tasimayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarinin kapsam, istisna ve sinirlari gördükleri hizmetin niteligine uygun olarak kanunla düzenlenir.
Sendika ve üst kuruluslarinin tüzükleri, yönetim ve isleyisleri, Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarina aykiri olamaz.
D. Sendikal faaliyet
Madde 52.- (Mülga : 23/7/1995 ? 4121/3 md.)
Vl. Toplu is sözlesmesi, grev hakki ve Iokavt
A. Toplu is sözlesmesi hakki
Madde 53.- Isçiler ve isverenler, karsilikli olarak ekonomik ve sosyal durumlarini ve çalisma sartlarini düzenlemek amaciyla toplu is sözlesmesi yapma hakkina sahiptirler.
Toplu is sözlesmesinin nasil yapilacagi kanunla düzenlenir.
(Ek : 23/7/1995 ? 4121/4 md.) 128 inci maddenin ilk fikrasi kapsamina giren kamu görevlilerinin kanunla kendi aralarinda kurmalarina cevaz verilecek olan ve bu maddenin birinci ve ikinci fikralari ile 54 üncü madde hükümlerine tabi olmayan sendikalar ve üst kuruluslari, üyeleri adina yargi mercilerine basvurabilir ve Idareyle amaçlari dogrultusunda toplu görüsme yapabilirler. Toplu görüsme sonunda anlasmaya varilirsa düzenlenecek mutabakat metni taraflarca imzalanir. Bu mutabakat metni, uygun idari veya kanuni düzenlemenin yapilabilmesi için Bakanlar Kurulunun takdirine sunulur. Toplu görüsme sonunda mutabakat metni imzalanmamissa anlasma ve anlasmazlik noktalari da taraflarca imzalanacak bir tutanakla Bakanlar Kurulunun takdirine sunulur. Bu fikranin uygulanmasina iliskin usuller kanunla düzenlenir.
Ayni isyerinde, ayni dönem için, birden fazla toplu is sözlesmesi yapilamaz ve uygulanamaz.
B. Grev hakki ve Iokavt
Madde 54.- Toplu is sözlesmesinin yapilmasi sirasinda, uyusmazlik çikmasi halinde isçiler grev hakkina sahiptirler. Bu hakkin kullanilmasinin ve isverenin lokavta basvurmasinin usul ve sartlari ile kapsam ve istisnalari kanunla düzenlenir.
Grev hakki ve lokavt iyiniyet kurallarina aykiri tarzda, toplum zararina ve millî serveti tahrip edecek sekilde kullanilamaz.
Grev esnasinda greve katilan isçilerin ve sendikanin kasitli veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uygulanan isyerinde sebep olduklari maddî zarardan sendika sorumludur.
Grev ve lokavtin yasaklanabilecegi veya ertelenebilecegi haller ve isyerleri kanunla düzenlenir.
Grev ve lokavtin yasaklandigi hallerde veya ertelendigi durumlarda ertelemenin sonunda, uyusmazlik Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyusmazligin her safhasinda taraflar da anlasarak Yüksek Hakem Kuruluna basvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararlari kesindir ve toplu is sözlesmesi hükmündedir.
Yüksek Hakem Kurulunun kurulus ve görevleri kanunla düzenlenir.
Siyasî amaçli grev ve lokavt, dayanisma grev ve Iokavti, genel grev ve lokavt, isyeri isgali, isi yavaslatma, verim düsürme ve diger direnisler yapilamaz.
Greve katilmayanlarin isyerinde çalismalari, greve katilanlar tarafindan hiç bir sekilde engellenemez.
VII. Ücrette adalet saglanmasi
Madde 55.- Ücret emegin karsiligidir.
Devlet, çalisanlarin yaptiklari ise uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diger sosyal yardimlardan yararlanmalari için gerekli tedbirleri alir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/21 md.)Asgarî ücretin tespitinde çalisanlarin geçim sartlari ile ülkenin ekonomik durumu da göz önünde bulundurulur.
VIII. Saglik, çevre ve konut
A. Saglik hizmetleri ve çevrenin korunmasi
Madde 56.- Herkes, saglikli ve dengeli bir çevrede yasama hakkina sahiptir.
Çevreyi gelistirmek, çevre sagligini korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaslarin ödevidir.
Devlet, herkesin hayatini, beden ve ruh sagligi içinde sürdürmesini saglamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artirarak, isbirligini gerçeklestirmek amaciyla saglik kuruluslarini tek elden planlayip hizmet vermesini düzenler.
Devlet, bu görevini kamu ve özel kesimlerdeki saglik ve sosyal kurumlarindan yararlanarak, onlari denetleyerek yerine getirir.
Saglik hizmetlerinin yaygin bir sekilde yerine getirilmesi için kanunla genel saglik sigortasi kurulabilir.
B. Konut hakki
Madde 57.- Devlet, sehirlerin özelliklerini ve çevre sartlarini gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacini karsilayacak tedbirleri alir, ayrica toplu konut tesebbüslerini destekler.
IX. Gençlik ve spor
A. Gençligin korunmasi
Madde 58.- Devlet, istiklâl ve Cumhuriyetimizin emanet edildigi gençlerin müsbet ilmin isiginda, Atatürk ilke ve inkilâplari dogrultusunda ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünü ortadan kaldirmayi amaç edinen görüslere karsi yetisme ve gelismelerini saglayici tedbirleri alir.
Devlet, gençleri alkol düskünlügünden, uyusturucu maddelerden, suçluluk,kumar ve benzeri kötü aliskanliklardan ve cehaletten korumak için gerekli tedbirleri alir.
B. Sporun gelistirilmesi
Madde 59.- Devlet, her yastaki Türk vatandaslarinin beden ve ruh sagligini gelistirecek tedbirleri alir, sporun kitlelere yayilmasini tesvik eder.
Devlet basarili sporcuyu korur.
X. Sosyal güvenlik haklari
A. Sosyal güvenlik hakki
Madde 60.- Herkes, sosyal güvenlik hakkina sahiptir.
Devlet, bu güvenligi saglayacak gerekli tedbirleri alir ve teskilati kurar.
B. Sosyal güvenlik bakimindan özel olarak korunmasi gerekenler
Madde 61.- Devlet harp ve vazife sehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yarasir bir hayat seviyesi saglar.
Devlet, sakatlarin korunmalarini ve toplum hayatina intibaklarini saglayici tedbirleri alir.
Yaslilar, Devletçe korunur. Yaslilara Devlet yardimi ve saglanacak diger haklar ve kolayliklar kanunla düzenlenir.
Devlet, korunmaya muhtaç çocuklarin topluma kazandirilmasi için her türlü tedbiri alir.
Bu amaçlarla gerekli teskilat ve tesisleri kurar veya kurdurur.
C. Yabanci ülkelerde çalisan Türk vatandaslari
Madde 62.- Devlet, yabanci ülkelerde çalisan Türk vatandaslarinin aile birliginin, çocuklarinin egitiminin, kültürel ihtiyaçlarinin ve sosyal güvenliklerinin saglanmasi, anavatanla baglarinin korunmasi ve yurda dönüslerinde yardimci olunmasi için gereken tedbirleri alir.
XI. Tarih, kültür ve tabiat varliklarinin korunmasi
Madde 63.- Devlet, tarih, kültür ve tabiat varliklarinin ve degerlerinin korunmasini saglar, bu amaçla destekleyici ve tesvik edici tedbirleri alir.
Bu varliklar ve degerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sinirlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapilacak yardimlar ve taninacak muafiyetler kanunla düzenlenir.
XII. Sanatin ve sanatçinin korunmasi
Madde 64.- Devlet, sanat faaliyetlerini ve sanatçiyi korur. Sanat eserlerinin ve sanatçinin korunmasi, degerlendirilmesi, desteklenmesi ve sanat sevgisinin yayilmasi için gereken tedbirleri alir.
XIII. Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sinirlari
Madde 65.-(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/22 md.) Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarina uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarinin yeterliligiölçüsünde yerine getirir.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
SIYASÎ HAKLAR VE ÖDEVLER
I. Türk vatandasligi
Madde 66.- Türk Devletine vatandaslik bagi ile bagli olan herkes Türktür.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/23 md.)Türk babanin veya Türk ananin çocugu Türktür. (Son cümle mülga: 03.10.2001 ? 4709/23 md.)
Vatandaslik, kanunun gösterdigi sartlarla kazanilir ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.
Hiçbir Türk, vatana baglilikla bagdasmayan bir eylemde bulunmadikça vatandasliktan çikarilamaz.
Vatandasliktan çikarma ile ilgili karar ve islemlere karsi yargi yolu kapatilamaz.
II. Seçme, seçilme ve siyasî faaliyette, bulunma haklari
Madde 67.- Vatandaslar, kanunda gösterilen sartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bagimsiz olarak veya bir siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasina katilma hakkina sahiptir.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/5 md.) Seçimler ve halkoylamasi serbest, esit, gizli, tek dereceli, genel oy, açik sayim ve döküm esaslarina göre, yargi yönetim ve denetimi aItinda yapilir. Ancak, yurt disinda bulunan Türk vatandaslarinin oy hakkini kullanabilmeleri amaciyla kanun, uygulanabilir tedbirleri belirler.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/5 md.) Onsekiz yasini dolduran her Türk vatandasi seçme ve halkoylamasina katilma haklarina sahiptir.
Bu haklarin kullanilmasi kanunla düzenlenir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/24 md.) Silah altinda bulunan er ve erbaslar ile askeri ögrenciler,taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarinda bulunan hükümlüler oy kullanamazlar. Ceza infaz kurumlari ve tutukevlerinde oy kullanilmasi ve oylarin sayim ve dökümünde seçim emniyeti açisindan alinmasi gerekli tedbirler Yüksek Seçim Kurulu tarafindan tespit edilir ve görevli hâkimin yerinde yönetim ve denetimi altinda yapilir.
(Ek : 23/7/1995 ? 4121/5 md.) Seçim kanunlari, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bagdastiracak biçimde düzenlenir.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/24 md.) Seçim kanunlarinda yapilan degisiklikler, yürürlüge girdigi tarihten itibaren bir yil içinde yapilacak seçimlerde uygulanmaz.
III. Siyasî partilerle ilgili hükümler
A. Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrilma
Madde 68.- (Degisik : 23/7/1995 ? 4121/6 md.) Vatandaslar, siyasî parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrilma hakkina sahiptir. Parti üyesi olabilmek için onsekiz yasini doldurmus olmak gerekir.
Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatin vazgeçilmez unsurlaridir.
Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler.
Siyasî partilerin tüzük ve programlari ile eylemleri, Devletin bagimsizligina, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügüne, insan haklarina, esitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenligine, demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine aykiri olamaz; sinif veya zümre diktatörlügünü veya herhangi bir tür diktatörlügü savunmayi ve yerlestirmeyi amaçlayamaz; suç islenmesini tesvik edemez.
Hâkimler ve savcilar, Sayistay dahil yüksek yargi organlari mensuplari, kamu kurum ve kuruluslarinin memur statüsündeki görevlileri, yaptiklari hizmet bakimindan isçi niteligi tasimayan diger kamu görevlileri, Silahli Kuvvetler mensuplari ile yüksekögretim öncesi ögrencileri siyasî partilere üye olamazlar.
Yüksek ögretim elemanlarinin siyasî partilere üye olmalari ancak kanunla düzenlenebilir. Kanun bu elemanlarin, siyasî partilerin merkez organlari disinda kalan parti görevi almalarina cevaz veremez ve parti üyesi yüksek ögretim elemanlarinin yüksek ögretim kurumlarinda uyacaklari esaslari belirler.
Yüksek ögretim ögrencilerinin siyasî partilere üye olabilmelerineiliskin esaslar kanunla düzenlenir.
Siyasî partilere, Devlet, yeterli düzeyde ve hakça mali yardim yapar. Partilere yapilacak yardimin, alacaklari üye aidatinin ve bagislarin tabi oldugu esaslar kanunla düzenlenir.
B. Siyasî partilerin uyacaklari esaslar
Madde 69.- (Degisik : 23/7/1995 ? 4121/7 md.) Siyasî partilerin faaliyetleri, parti içi düzenlemeleri ve çalismalari demokrasi ilkelerine uygun olur. Bu ilkelerin uygulanmasi kanunla düzenlenir.
Siyasî partiler, ticari faaliyetlere girisemezler.
Siyasî partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarina uygun olmasi gereklidir. Bu kuralin uygulanmasi kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesince siyasî partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunlugunun tespiti, bu hususun denetim yöntemleri ve aykirilik halinde uygulanacak yaptirimlar kanunda gösterilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim görevini yerine getirirken Sayistaydan yardim saglar. Anayasa Mahkemesinin bu denetim sonunda verecegi kararlar kesindir.
Siyasî partilerin kapatilmasi, Yargitay Cumhuriyet Bassavcisinin açacagi dava üzerine Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara baglanir.
Bir siyasî partinin tüzügü ve programinin 68 inci maddenin dördüncü fikrasi hükümlerine aykiri bulunmasi halinde temelli kapatma karari verilir.
Bir siyasî partinin 68 inci maddenin dördüncü fikrasi hükümlerine aykiri eylemlerinden ötürü temelli kapatilmasina, ancak, onun bu nitelikteki fiillerin islendigi bir odak haline geldiginin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi halinde karar verilir. (Ek cümle : 03.10.2001 ? 4709/25 md.) Bir siyasî parti, bu nitelikteki fiiller o partinin üyelerince yogun bir sekilde islendigi ve bu durum o partinin büyük kongre veya genel baskan veya merkez karar veya yönetim organlari veya Türkiye Büyük Millet Meclisindeki grup genel kurulu veya grup yönetim kurulunca zimnen veya açikça benimsendigi yahut bu fiiller dogrudan dogruya anilan parti organlarinca kararlilik içinde islendigi takdirde, söz konusu fiillerin odagi haline gelmis sayilir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/25 md.) Anayasa Mahkemesi, yukaridaki fikralara göre temelli kapatma yerine dava konusu fiillerin agirligina göre ilgili siyasî partinin Devlet yardimindan kismen veya tamamen yoksun birakilmasina karar verebilir.
Temelli kapatilan bir parti bir baska ad altinda kurulamaz.
Bir siyasî partinin temelli kapatilmasina beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kuruculari dahil üyeleri, Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya iliskin kesin kararinin Resmi Gazetede gerekçeli olarak yayimlanmasindan baslayarak bes yil süreyle bir baska partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar.
Yabanci devletlerden, uluslararasi kuruluslardan ve Türk uyruklugunda olmayan gerçek ve tüzel kisilerden maddi yardim alan siyasî partiler temelli olarak kapatilir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/25 md.) Siyasî partilerin kurulus ve çalismalari, denetlenmeleri, kapatilmalari ya da Devlet yardimindan kismen veya tamamen yoksun birakilmalari ile siyasî partilerin ve adaylarin seçim harcamalari ve usulleri yukaridaki esaslar çerçevesinde kanunla düzenlenir.
IV. Kamu hizmetlerine girme hakki
A. Hizmete girme
Madde 70.- Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkina sahiptir.
Hizmete alinmada, görevin gerektirdigi niteliklerden baska hiçbir ayirim gözetilemez.
B. Mal bildirimi
Madde 71.- Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmalari ve bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir. Yasama ve yürütme organlarinda görev alanlar, bundan istisna edilemez.
V. Vatan hizmeti
Madde 72.- Vatan hizmeti, her Türkün hakki ve ödevidir. Bu hizmetin Silahli Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne sekilde yerine getirilecegi veya getirilmis sayilacagi kanunla düzenlenir.
VI. Vergi ödevi
Madde 73.- Herkes, kamu giderlerini karsilamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi yükünün adaletli ve dengeli dagilimi, maliye politikasinin sosyal amacidir.
Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur, degistirilir veya kaldirilir.
Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflik, istisnalar ve indirimleriyle oranlarina iliskin hükümlerinde kanunun belirttigi yukari ve asagi sinirlar içinde degisiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna verilebilir.
VII. Dilekçe hakki
Madde 74.-(Ek : 03.10.2001 ? 4709/26 md.) Vatandaslar, ve karsiliklilik esasi gözetilmek kaydiyla Türkiye?de ikamet eden yabancilar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve sikâyetleri hakkinda, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazi ile basvurma hakkina sahiptir.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/26 md.) Kendileriyle ilgili basvurmalarin sonucu, gecikmeksizin dilekçe sahiplerine yazili olarak bildirilir.
Bu hakkin kullanilma biçimi kanunla düzenlenir.

ÜÇÜNCÜ KISIM
CUMHURIYETIN TEMEL ORGANLARI

BIRINCI BÖLÜM
YASAMA
I. Türkiye Büyük Millet Meclisi
A. Kurulusu
Madde 75.- (Degisik : 23/7/1995 ? 4121/8 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen bes yüzelli milletvekilinden olusur.
B. Milletvekili seçilme yeterliligi
Madde 76.- Otuz yasini dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
En az ilkokul mezunu olmayanlar, kisitlilar, yükümlü oldugu askerlik hizmetini yapmamis olanlar, kamu hizmetinden yasaklilar, taksirli suçlar hariç toplam bir yil veya daha fazla hapis ile agir hapis cezasina hüküm giymis olanlar; zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüsvet, hirsizlik, dolandiricilik, sahtecilik, inanci kötüye kullanma, dolanli iflas gibi yüz kizartici suçlarla, kaçakçilik, resmî ihale ve alim satimlara fesat karistirma, Devlet sirlarini açiga vurma,(Degisik: 27.12.2002 ? 4777/1 md.) terör eylemlerine katilma ve bu gibi eylemleri tahrik ve tesvik suçlarindan biriyle hüküm giymis olanlar, affa ugramis olsalar bile milletvekili seçilemezler.
Hâkimler ve savcilar, yüksek yargi organlari mensuplari, yüksekögretim kurumlarindaki ögretim elemanlari, Yüksekögretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluslarinin memur statüsündeki görevlileri ile yaptiklari hizmet bakimindan isçi niteligi tasimayan diger kamu görevlileri ve Silahli Kuvvetler mensuplari, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler.
C. Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçim dönemi
Madde 77.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri bes yilda bir yapilir.
Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebilecegi gibi, Anayasada belirtilen sartlar altinda Cumhurbaskaninca verilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer.
D. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye birakilmasi ve ara seçimleri
Madde 78.- Savas sebebiyle yeni seçimlerin yapilmasina imkân görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimlerin bir yil geriye birakilmasina karar verebilir.
Geri birakma sebebi ortadan kalkmamissa, erteleme kararindaki usule göre bu islem tekrarlanabilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde bosalma olmasi halinde, ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapilir ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, bosalan üyeliklerin sayisi, üye tamsayisinin yüzde besini buldugu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapilmasina karar verilir.
Genel seçimlere bir yil kala, ara seçimi yapilamaz.
(Ek fikra : 27.12.2002 ? 4777/2 md.) Yukarida yazili hallerden ayri olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmamasi halinde, bosalmayi takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapilir. Bu fikra geregi yapilacak seçimlerde Anayasanin 127 nci maddesinin üçüncü fikrasi hükmü uygulanmaz.
E. Seçimlerin genel yönetim ve denetimi
Madde 79.- Seçimler, yargi organlarinin genel yönetim ve denetimi altinda yapilir.
Seçimlerin baslamasindan bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlügü ile ilgili bütün islemleri yapma ve yaptirma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konulariyla ilgili bütün yolsuzluklari, sikâyet ve itirazlari inceleme ve kesin karara baglama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarini kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. Yüksek Seçim Kurulunun kararlari aleyhine baska bir mercie basvurulamaz.
Yüksek Seçim Kurulunun ve diger seçim kurullarinin görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
Yüksek Seçim Kurulu yedi asil ve dört yedek üyeden olusur. Üyelerin altisi Yargitay, besi Danistay Genel Kurullarinca kendi üyeleri arasindan üye tamsayilarinin salt çogunlugunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çogunluk ve gizli oyla aralarindan bir baskan ve bir baskan vekili seçerler.
Yüksek Seçim Kuruluna Yargitay ve Danistaydan seçilmis üyeler arasindan ad çekme ile ikiser yedek üye ayrilir. Yüksek Seçim Kurulu Baskani ve Baskan vekili ad çekmeye girmezler.
Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin halkoyuna sunulmasi islemlerinin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere göre olur.
F. Üyelikle ilgili hükümler
1. Milletin temsili
Madde 80.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri degil, bütün Milleti temsil ederler .
2. Andiçme
Madde 81.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, göreve baslarken asagidaki sekilde andiçerler :
?Devletin varligi ve bagimsizligini, vatanin ve milletin bölünmez bütünlügünü, milletin kayitsiz ve sartsiz egemenligini koruyacagima; hukukun üstünlügüne, demokratik ve lâik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkilâplarina bagli kalacagima; toplumun huzur ve refahi, millî dayanisma ve adalet anlayisi içinde herkesin insan haklarindan ve temel hürriyetlerden yararlanmasi ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrilmayacagima; büyük Türk milleti önünde namusum ve serefim üzerine andiçerim.?
3. Üyelikle bagdasmayan isler
Madde 82.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diger kamu tüzelkisilerinde ve bunlara bagli kuruluslarda; Devletin veya diger kamu tüzelkisilerinin dogrudan dogruya ya da dolayli olarak katildigi tesebbüs ve ortakliklarda; özel gelir kaynaklari ve özel imkânlari kanunla saglanmis kamu yararina çalisan derneklerin ve Devletten yardim saglayan ve vergi muafiyeti olan vakiflarin kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ile sendikalar ve bunlarin üst kuruluslarinin ve katildiklari tesebbüs veya ortakliklarin yönetim ve denetim kurullarinda görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt isini dogrudan veya dolayi olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organinin teklif, inha, atama veya onamasina bagli resmî veya özel herhangi bir isle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve alti ayi asmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi, Meclisin kararina baglidir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeligi ile bagdasmayan diger görev ve isler kanunla düzenlenir.
4. Yasama dokunulmazligi
Madde 83.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalismalarindaki oy ve sözlerinden, MecIiste ileri sürdükIeri düsüncelerden, o oturumdaki Baskanlik Divaninin teklifi üzerine Meclisce baska bir karar alinmadikça, bunlari Meclis disinda tekrarlamak ve açiga vurmaktan sorumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra bir suç isledigi ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin karari olmadikça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargilanamaz. Agir cezayi gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce sorusturmasina baslanilmis olmak kaydiyla Anayasanin 14 üncü maddesindeki durumlar bu hükmün disindadir. Ancak, bu halde yetkili makam durumu hemen ve dogrudan dogruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkinda, seçiminden önce veya sonra verilmis bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sifatinin sona ermesine birakilir; üyelik süresince zamanasimi islemez.
Tekrar seçilen milletvekili hakkinda sorusturma ve kovusturma, Meclisin yeniden dokunulmazligini kaldirmasina baglidir.
Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarinca, yasama dokunulmazligi ile ilgili görüsme yapilamaz ve karar alinamaz.
5. Milletvekilliginin düsmesi
Madde 84.- (Degisik : 23/7/1995 ? 4121/9 md.) Istifa eden milletvekilinin milletvekilliginin düsmesi, istifanin geçerli oldugu Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanlik Divaninca tespit edildikten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca kararlastirilir.
Milletvekilliginin kesin hüküm giyme veya kisitlanma halinde düsmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararinin Genel Kurula bildirilmesiyle olur.
82 nci maddeye göre milletvekilligiyle bagdasmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte israr eden milletvekilinin milletvekilliginin düsmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.
Meclis çalismalarina özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içerisinde toplam bes birlesim günü katilmayan milletvekilinin milletvekilliginin düsmesine, durumun Meclis Baskanlik Divaninca tespit edilmesi üzerine, Genel Kurulca üye tamsayisinin salt çogunlugunun oyuyla karar verilebilir.
Partisinin temelli kapatilmasina beyan ve eylemleriyle sebep oldugu Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya iliskin kesin kararinda belirtilen milletvekilinin milletvekilligi, bu kararin Resmî Gazetede gerekçeli olarak yayimlandigi tarihte sona erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanligi bu kararin geregini derhal yerine getirip Genel Kurula bilgi sunar.
6. Iptal istemi
Madde 85.- (Degisik : 23/7/1995 ? 4121/10 md.) Yasama dokunulmazliginin kaldirilmasina veya milletvekilliginin düsmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fikralarina göre karar verilmis olmasi hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararinin alindigi tarihten baslayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diger milletvekili, kararin, Anayasaya, kanuna veya Içtüzüge aykiriligi iddiasiyla iptali için Anayasa Mahkemesine basvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbes gün içerisinde kesin karara baglar.
7. Ödenek ve yolluklar
Madde 86.- (Degisik birinci tümce : 21/11/2001 ? 4720/1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek, yolluk ve emeklilik islemleri kanunla düzenlenir. Ödenegin aylik tutari, en yüksek Devlet memurunun almakta oldugu miktari, yolluk da ödenek miktarinin yarisini asamaz. (Ek ibare: 21/11/2001 ? 4720/1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri ile bunlarin emeklileri T.C. Emekli Sandigi ile ilgilendirilirler ve üyeligi sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devam eder.
(Degisik : 21/11/2001 ? 4720/1 md.)Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine T.C. Emekli Sandigi tarafindan baglanan emekli ayligi ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.
Ödenek ve yolluklarin en çok üç ayligi önceden ödenebilir.
II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri
A. Genel olarak
Madde 87.-(Ek ve degisiklik : 03.10.2001 ? 4709/28 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, degistirmek ve kaldirmak; Bakanlar Kurulunu ve bakanlari denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi vermek; bütçe ve kesin hesap kanun tasarilarini görüsmek ve kabul etmek; para basilmasina ve savas ilânina karar vermek; milletlerarasi antlasmalarin onaylanmasini uygun bulmak,Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin beste üç çogunlugunun karari ile genel ve özel af ilânina (...)(*)karar vermek ve Anayasanin diger maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.
________
(*) Madde 87 de yer alan ",mahkemelerce verilip kesinlesen ölüm cezalarinin yerine getirilmesine " ibaresi, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlanan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 6. maddesi hükmü geregince madde metninden çikartilmistir.
_________

B. Kanunlarin teklif edilmesi ve görüsülmesi
Madde 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir.
Kanun tasari ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüsülme usul ve esaslari Içtüzükle düzenlenir.
C. Kanunlarin Cumhurbaskaninca yayimlanmasi
Madde 89.- Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunlari onbes gün içinde yayimlar.
(Ek : 03.10.2001 ? 4709/29 md.) Yayimlanmasini kismen veya tamamen uygun bulmadigi kanunlari, bir daha görüsülmek üzere, bu hususta gösterdigi gerekçe ile birlikte ayni süre içinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaskaninca kismen uygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi sadece uygun bulunmayan maddeleri görüsebilir. Bütçe kanunlari bu hükme tabi degildir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaskaninca yayimlanir; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir degisiklik yaparsa, Cumhurbaskani degistirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir.
Anayasa degisikliklerine iliskin hükümler saklidir.
D. Milletlerarasi andlasmalari uygun bulma
Madde 90.- Türkiye Cumhuriyeti adina yabanci devletlerle ve milletlerarasi kuruluslarla yapilacak antlasmalarin onaylanmasi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayi bir kanunla uygun bulmasina baglidir.
Ekonomik, ticarî veya teknik iliskileri düzenleyen ve süresi bir yili asmayan antlasmalar, Devlet Maliyesi bakimindan bir yüklenme getirmemek, kisi hallerine ve Türklerin yabanci memleketlerdeki mülkiyet haklarina dokunmamak sartiyla, yayimlanma ile yürürlüge konabilir. Bu takdirde bu antlasmalar, yayimlarindan baslayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.
Milletlerarasi bir andlasmaya dayanan uygulama andlasmalari ile kanunun verdigi yetkiye dayanilarak yapilan ekonomik, ticarî, teknik veya idarî andlasmalarin Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunmasi zorunlugu yoktur; ancak, bu fikraya göre yapilan ekonomik, ticarî veya özel kisilerin haklarini ilgilendiren andlasmalar, yayimlanmadan yürürlüge konulamaz.
Türk kanunlarina degisiklik getiren her türlü andlasmalarin yapilmasinda birinci fikra hükmü uygulanir.
Usulüne göre yürürlüge konulmus milletlerarasi andlasmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkinda Anayasaya aykirilik iddiasi ile Anayasa Mahkemesine basvurulamaz. (Ek cümle: 7.5.2004 - 5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüge konulmus temel hak ve özgürlüklere iliskin milletlerarasi andlasmalarla kanunlarin ayni konuda farkli hükümler içermesi nedeniyle çikabilecek uyusmazliklarda milletlerarasi andlasma hükümleri esas alinir.
E. Kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi verme
Madde 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi verebilir. Ancak sikiyönetim ve olaganüstü haller sakli kalmak üzere, Anayasanin ikinci kisminin birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kisi haklari ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.
Yetki kanunu, çikarilacak kanun hükmünde kararnamenin, amacini, kapsamini, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla kararname çikarilip çikarilamayacagini gösterir.
Bakanlar Kurulunun istifasi, düsürülmesi veya yasama döneminin bitmesi, belli süre için verilmis olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.
Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafindan süre bitiminden önce onaylanmasi sirasinda, yetkinin son buldugu veya süre bitimine kadar devam ettigi de belirtilir.
Sikiyönetim ve olaganüstü hallerde,Cumhurbaskaninin Baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çikarmasina iliskin hükümler saklidir.
Kanun hükmünde kararnameler,Resmî Gazetede yayimlandiklari gün yürürlüge girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmî Gazetede yayimlandiklari gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunlari ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonlari ve Genel Kurulunda öncelikle ve ivedilikle görüsülür.
Yayimlandiklari gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararin Resmî Gazetede yayimlandigi tarihte yürürlükten kalkar. Degistirilerek kabul edilen kararnamelerin degistirilmis hükümleri, bu degisikliklerin Resmî Gazetede yayimlandigi gün yürürlüge girer.
F. Savas hali ilâni ve silahli kuvvet kullanilmasina izin verme
Madde 92.- Milletlerarasi hukukun mesrû saydigi hallerde savas hali ilânina ve Türkiye'nin taraf oldugu milletlerarasi andlasmalarin veya milletlerarasi nezaket kurallarinin gerektirdigi haller disinda, Türk Silahli Kuvvetlerinin yabanci ülkelere gönderilmesine veya yabanci silahli kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasina izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahli saldiriya ugramasi ve bu sebepIe silahli kuvvet kullanilmasina derhal karar verilmesinin kaçinilmaz olmasi halinde Cumhurbaskani da, Türk Silahli Kuvvetlerinin kullanilmasina karar verebilir.
III. Türkiye Büyük Millet Meclisinin faaliyetleri ile ilgili hükümler
A. Toplanma ve tatil
Madde 93.- (Degisik birinci fikra : 23/7/1995 ? 4121/11 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi, her yil Ekim ayinin ilk günü kendiliginden toplanir.
Meclis, bir yasama yilinda en çok üç ay tatil yapabilir; ara verme veya tatil sirasinda, dogrudan dogruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaskaninca toplantiya çagrilir.
Meclis Baskani da dogrudan dogruya veya üyelerin beste birinin yazili istemi üzerine, Meclisi toplantiya çagirir.
Ara verme veya tatil sirasinda toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantiyi gerektiren konu görüsülmeden ara verme veya tatile devam edilemez.
B. Baskanlik Divani
Madde 94.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baskanlik Divani, Meclis üyeleri arasindan seçilen Meclis Baskani, Baskan vekilleri, Kâtip üyeler ve Idare Amirlerinden olusur.
Baskanlik Divani, Meclisteki siyasî parti gruplarinin üye sayisi oraninda Divana katilmalarini saglayacak sekilde kurulur. Siyasî parti gruplari Baskanlik için aday gösteremezler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanlik Divani için, bir yasama döneminde iki seçim yapilir. Ilk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi üç yildir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/30 md.)Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskan adaylari, Meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandigi günden itibaren bes gün içinde, Baskanlik Divanina bildirilir. Baskan seçimi gizli oyla yapilir. Ilk iki oylamada üye tamsayisinin üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayisinin salt çogunlugu aranir. Üçüncü oylamada salt çogunluk saglanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapilir; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Baskan seçilmis olur. Baskan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, bes gün içinde tamamlanir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskan vekillerinin, Kâtip Üyelerinin ve Idare Amirlerinin adedi, seçim nisabi, oylama sayisi ve usulleri, Meclis Içtüzügünde belirlenir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskani, Baskan vekilleri, üyesi bulunduklari siyasî partinin veya parti grubunun Meclis içinde veya disindaki faaliyetlerine; görevlerinin geregi olan haller disinda, Meclis tartismalarina katilamazlar; Baskan ve oturumu yöneten Baskan vekili oy kullanamazlar.
C. Içtüzük, siyasî parti gruplari, ve kolluk isleri
Madde 95.- Türkiye Büyük Millet Meclisi çalismalarini, kendi yaptigi Içtüzük hükümlerine göre yürütür.
Içtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarinin, Meclisin bütün faaliyetlerine üye sayisi oraninda katilmalarini saglayacak yolda düzenlenir. Siyasî parti gruplari, en az yirmi üyeden meydana gelir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti ve arazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Baskanligi eliyle düzenlenir ve yürütülür. Emniyet ve diger kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili makamlarca Meclis Baskanligina tahsis edilir.
D. Toplanti ve karar yeter sayisi
Madde 96.- Anayasada, baskaca bir hüküm yoksa, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az üçte biri ile toplanir ve toplantiya katilanlarin saIt çogunlugu ile karar verir; ancak karar yeter sayisi hiçbir sekilde üye tamsayisinin dörtte birinin bir fazlasindan az olamaz.
Bakanlar Kurulu üyeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin katilamadiklari oturumlarinda, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.
E. Görüsmelerin açikligi ve yayimlanmasi
Madde 97.- Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulundaki görüsmeler açiktir ve tutanak dergisinde tam olarak yayimlanir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzük hükümlerine göre kapali oturumlar yapabilir, bu oturumlardaki görüsmelerin yayimi Türkiye Büyük Millet Meclisi kararina baglidir.
Meclisteki açik görüsmelerin, o oturumdaki Baskanlik Divaninin teklifi üzerine Meclisce baskaca bir karar alinmadikça, her türlü vasita ile yayimi serbesttir.
IV. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgi edinme ve denetim yollari
A. Genel olarak
Madde 98.- Türkiye Büyük Millet Meclisi soru, Meclis arastirmasi, genel görüsme, gensoru ve Meclis sorusturmasi yollariyla denetleme yetkisini kullanir.
Soru, Bakanlar Kurulu adina, sözlü veya yazili olarak cevaplandirilmak üzere Basbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.
Meclis arastirmasi, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapilan incelemeden ibarettir.
Genel görüsme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüsülmesidir.
Soru Meclis arastirmasi ve genel görüsme ile ilgili önergelerin verilme sekli, içerigi ve kapsami ile cevaplandirilma, görüsme ve arastirma yöntemleri Meclis Içtüzügü ile düzenlenir.
B. Gensoru
Madde 99.- Gensoru önergesi, bir siyasî parti grubu adina veya en az yirmi milletvekilinin imzasiyla verilir.
Gensoru önergesi, verilisinden sonraki üç gün içinde bastirilarak üyelere dagitilir; dagitilmasindan itibaren on gün içinde gündeme alinip alinmayacagi görüsülür. Bu görüsmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti gruplari adina birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adina Basbakan veya bir bakan konusabilir.
Gündeme alma karariyla birlikte, gensorunun görüsülme günü de belli edilir; ancak gensorunun görüsülmesi, gündeme alma kararinin verildigi tarihten baslayarak iki gün geçmedikçe yapilamaz ve yedi günden sonraya birakilamaz.
Gensoru görüsmeleri sirasinda üyelerin veya gruplarin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven istegi, bir tam gün geçtikten sonra oylanir.
Bakanlar Kurulunun veya bir bakanin düsürülebilmesi, üye tamsayisinin salt çogunluguyla olur; oylamada yalniz güvensizlik oylari sayilir.
Meclis çalismalarinin dengeli olarak yürütülmesi amacina ve yukaridaki ilkelere uygun olmak kaydiyla gensoru ile ilgili diger hususlar Içtüzükle belirlenir.
C. Meclis sorusturmasi
Madde 100.- (Ek ve degisiklik : 03.10.2001 ? 4709/31 md.) Basbakan veya bakanlar hakkinda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az onda birinin verecegi önerge ile, sorusturma açilmasi istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüsür ve gizli oyla karara baglar.
Sorusturma açilmasina karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasî partilerin güçleri oraninda komisyona verebilecekleri üye sayisinin üç kati olarak gösterecekleri adaylar arasindan her parti için ayri ayri ad çekme suretiyle kurulacak onbes kisilik bir komisyon tarafindan sorusturma yapilir. Komisyon, sorusturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Sorusturmanin bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylik yeni ve kesin bir süre verilir. Bu süre içinde raporun Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanligina teslimi zorunludur.
Rapor Baskanliga verildigi tarihten itibaren on gün içinde dagitilir, dagitimindan itibaren on gün içinde görüsülür ve gerek görüldügü takdirde ilgilinin Yüce Divana sevkine karar verilir. Yüce Divana sevk karari ancak üye tamsayisinin salt çogunlugunun gizli oyuyla alinir.
Meclisteki siyasî parti gruplarinda, Meclis sorusturmasi ile ilgili görüsme yapilamaz ve karar alinamaz.

IKINCI BÖLÜM
YÜRÜTME
I. Cumhurbaskani
A. Nitelikleri ve tarafsizligi
Madde 101.- Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisince kirk yasini doldurmus ve yüksekögrenim yapmis kendi üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme yeterligine sahip Türk vatandaslari arasindan yedi yillik bir süre için seçilir.
Cumhurbaskanligina Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri disindan aday gösterilebilmesi, Meclis üye tamsayisinin en az beste birinin yazili önerisiyle mümkündür.
Bir kimse, iki defa Cumhurbaskani seçilemez.
Cumhurbaskani seçilenin, varsa partisi ile ilisigi kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyeligi sona erer.
B. Seçimi
Madde 102.- Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin üçte iki çogunlugu ile ve gizli oyla seçilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanti halinde degilse hemen toplantiya çagrilir.
Cumhurbaskaninin görev süresinin dolmasindan otuz gün önce veya Cumhurbaskanligi makaminin bosalmasindan on gün sonra Cumhurbaskanligi seçimine baslanir ve seçime baslama tarihinden itibaren otuz gün içinde sonuçlandirilir. Bu sürenin ilk on günü içinde adaylarin Meclis Baskanlik Divanina bildirilmesi ve kalan yirmi gün içinde de seçimin tamamlanmasi gerekir.
En az üçer gün ara ile yapilacak oylamalarin ilk ikisinde üye tamsayisinin üçte iki çogunluk oyu saglanamazsa üçüncü oylamaya geçilir, üçüncü oylamada üye tamsayisinin salt çogunlugunu saglayan aday Cumhurbaskani seçilmis olur. Bu oylamada üye tamsayisinin salt çogunlugu saglanamadigi takdirde üçüncü oylamada en çok oy almis bulunan iki aday arasinda dördüncü oylama yapilir, bu oylamada da üye tamsayisinin salt çogunlugu ile Cumhurbaskani seçilemedigi takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir.
Seçilen yeni Cumhurbaskani göreve baslayincaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaskaninin görevi devam eder.
C. Andiçmesi
Madde 103.- Cumhurbaskani, görevine baslarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde asagidaki sekilde andiçer:
?Cumhurbaskani sifatiyla, Devletin varligi ve bagimsizligini, vatanin ve milletin bölünmez bütünlügünü, milletin kayitsiz ve sartsiz egemenligini koruyacagima, Anayasaya, hukukun üstünlügüne, demokrasiye, Atatürk ilke ve inkilâplarina ve lâik Cumhuriyet ilkesine bagli kalacagima, milletin huzur ve refahi, millî dayanisma ve adalet anlayisi içinde herkesin insan haklarindan ve temel hürriyetlerinden yararlanmasi ülküsünden ayrilmayacagima, Türkiye Cumhuriyetinin san ve serefini korumak, yüceltmek ve üzerime aldigim görevi tarafsizlikla yerine getirmek için bütün gücümle çalisacagima Büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda, namusum ve serefim üzerine andiçerim.?
D. Görev ve yetkileri
Madde 104.- Cumhurbaskani Devletin basidir. Bu sifatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birligini temsil eder; Anayasanin uygulanmasini, Devlet organlarinin düzenli ve uyumlu çalismasini gözetir.
Bu amaçlarla Anayasanin ilgili maddelerinde gösterilen sartlara uyarak yapacagi görev ve kullanacagi yetkiler sunlardir :
a)Yasama ile ilgili olanlar :
Gerekli gördügü takdirde, yasama yilinin ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açilis konusmasini yapmak,
Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiginde toplantiya çagirmak,
Kanunlari yayimlamak,
Kanunlari tekrar görüsülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek,
Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlari gerekli gördügü takdirde halkoyuna sunmak,
Kanunlarin, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzügünün, tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya sekil veya esas bakimindan aykiri olduklari gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davasi açmak,
Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek,
b) Yürütme alanina iliskin olanlar :
Basbakani atamak ve istifasini kabul etmek,
Basbakanin teklifi üzerine bakanlari atamak ve görevlerine son vermek,
Gerekli gördügü hallerde Bakanlar Kuruluna baskanlik etmek veya Bakanlar Kurulunu baskanligi altinda toplantiya çagirmak,
Yabanci devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabanci devlet temsilcilerini kabul etmek,
Milletlerarasi andlasmalari onaylamak ve yayimIamak,
Türkiye Büyük Millet Meclisi adina Türk Silahli Kuvvetlerinin Baskomutanligini temsil etmek,
Türk Silahli Kuvvetlerinin kullanilmasina karar vermek,
Genelkurmay Baskanini atamak,
Millî Güvenlik Kurulunu toplantiya çagirmak,
Millî Güvenlik Kuruluna Baskanlik etmek,
Baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu karariyla sikiyönetim veya olaganüstü hal ilân etmek ve kanun hükmünde kararname çikarmak,
Kararnameleri imzalamak,
Sürekli hastalik, sakatlik ve kocama sebebi ile belirli kisilerin cezalarini hafifletmek veya kaldirmak,
Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Baskanini atamak,
Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, arastirma ve denetleme yaptirtmak,
Yüksekögretim Kurulu üyelerini seçmek,
Üniversite rektörlerini seçmek,
c) Yargi ile ilgili olanlar :
Anayasa Mahkemesi üyelerini, Danistay üyelerinin dörtte birini, Yargitay Cumhuriyet Bassavcisi ve Yargitay Cumhuriyet Bassavci vekilini, Askerî Yargitay üyelerini, Askerî Yüksek Idare Mahkemesi üyelerini, Hâkimler ve SavciIar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek.
Cumhurbaskani, ayrica Anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diger görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanir.
E. Sorumluluk ve sorumsuzluk hali
Madde 105.- Cumhurbaskaninin, Anayasa ve diger kanunlarda Basbakan ve ilgili bakanin imzalarina gerek olmaksizin tek basina yapabilecegi belirtilen islemleri disindaki bütün kararlari, Basbakan ve ilgili bakanlarca imzalanir; bu kararlardan Basbakan ve ilgili bakan sorumludur.
Cumhurbaskaninin resen imzaladigi kararlar ve emirler aIeyhine Anayasa Mahkemesi dahil, yargi mercilerine basvurulamaz.
Cumhurbaskani, vatana ihanetten dolayi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayisinin en az dörtte üçünün verecegi kararla suçlandirilir.
F. Cumhurbaskanina vekillik etme
Madde 106.- Cumhurbaskaninin hastalik ve yurt disina çikma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrilmasi hallerinde, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme veya baska bir sebeple Cumhurbaskanligi makaminin bosalmasi halinde de yenisi seçilinceye kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskani Cumhurbaskanligina vekillik eder ve Cumhurbaskanina ait yetkileri kullanir.
G. Cumhurbaskani Genel Sekreterligi
Madde 107.- Cumhurbaskanligi Genel Sekreterliginin kurulusu, teskilât ve çalisma esaslari, personel atama islemleri Cumhurbaskanligi kararnamesi ile düzenlenir.
H. Devlet Denetleme Kurulu
Madde 108.- Idarenin hukuka uygunlugunun, düzenli ve verimli sekilde yürütülmesinin ve gelistirilmesinin saglanmasi amaciyla, Cumhurbaskanligina bagli olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaskaninin istegi üzerine tüm kamu kurum ve kuruluslarinda ve sermayesinin yarisindan fazlasina bu kurum ve kuruluslarin katildigi her türlü kurulusta, kamu kurumu niteliginde olan meslek kuruluslarinda, her düzeydeki isçi ve isveren meslek kuruluslarinda, kamuya yararli derneklerle vakiflarda, her türlü inceleme, arastirma ve denetlemeleri yapar.
Silahli Kuvvetler ve yargi organlari, Devlet Denetleme Kurulunun görev alani disindadir.
Devlet Denetleme Kurulunun üyeleri ve üyeleri içinden Baskani, kanunda belirlenen nitelikteki kisiler arasindan, Cumhurbaskaninca atanir.
Devlet Denetleme Kurulunun isleyisi, üyelerinin görev süresi ve diger özlük isleri, kanunla düzenlenir.
II. Bakanlar Kurulu
A. Kurulus
Madde 109.- Bakanlar Kurulu, Basbakan ve bakanlardan kurulur.
Basbakan, Cumhurbaskaninca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasindan atanir.
Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterligine sahip olanlar arasindan Basbakanca seçilir ve Cumhurbaskaninca atanir; gerektiginde Basbakanin önerisi üzerine Cumhurbaskaninca görevlerine son verilir.
B. Göreve baslama ve güvenoyu
Madde 110.- Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantiya çagrilir.
Bakanlar Kurulunun programi, kurulusundan en geç bir hafta içinde Basbakan veya bir bakan tarafindan Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunur ve güvenoyuna basvurulur. Güvenoyu için görüsmeler, programin okunmasindan iki tam gün geçtikten sonra baslar ve görüsmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapilir.
C. Görev sirasinda güvenoyu
Madde 111.- Basbakan gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüstükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.
Güven istemi, Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüsülemez ve görüsmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.
Güven istemi, ancak üye tamsayisinin salt çogunluguyla reddedilebilir.
D. Görev ve siyasî sorumluluk
Madde 112.- Basbakan, Bakanlar Kurulunun baskani olarak, bakanliklar arasinda isbirligini saglar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.
Her bakan, Basbakana karsi sorumlu olup ayrica kendi yetkisi içindeki islerden ve emri altindakilerin eylem ve islemlerinden de sorumludur.
Basbakan, bakanlarin görevlerinin Anayasa ve kanunlara uygunolarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.
Bakanlar Kurulu üyelerinden milletvekili olmayanlar; 81 inci maddede yazili sekilde Millet Meclisi önünde andiçerler ve bakan sifatini tasidiklari sürece milletvekillerinin tabi olduklari kayit ve sartlara uyarlar ve yasama dokunulmazligina sahip bulunurlar. Bunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri gibi ödenek ve yolluk alirlar.
E. Bakanliklarin kurulmasi ve bakanlar
Madde 113.- Bakanliklarin kurulmasi, kaldirilmasi, görevleri, yetkileri ve teskilati kanunla düzenlenir.
Açik olan bakanliklarla izinli veya özürlü olan bir bakana, diger bir bakangeçici olarak vekillik eder. Ancak, bir bakan birden fazlasina vekillik edemez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi karari ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanliktan düser. Basbakanin Yüce Divana sevki halinde hükümet istifa etmis sayilir.
Herhangi bir sebeple bosalan bakanliga en geç onbes gün içinde atama yapilir.
F. Seçimlerde Geçici Bakanlar Kurulu
Madde 114.- Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerinden önce, Adalet, Içisleri ve Ulastirma bakanlari çekilir. Seçimin baslangiç tarihinden üç gün önce seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan baslayarak bes gün içinde, bu bakanliklara Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya disaridan bagimsizlar Basbakanca atanir.
116 nci madde geregince seçimlerin yenilenmesine karar verildiginde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaskani geçici Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bir Basbakan atar.
Geçici Bakanlar Kuruluna, Adalet, Içisleri ve Ulastirma bakanlari Türkiye Büyük Millet Meclisindeki veya Meclis disindaki bagimsizlardan olmak üzere, siyasî parti gruplarindan, oranlarina göreüye alinir.
Siyasî parti gruplarindan alinacak üye sayisini Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskani tespit ederek Basbakana bildirir. Teklif edilen bakanligi kabul etmeyen veya sonradan çekilen partililer yerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya disaridan bagimsizlar atanir.
Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararinin Resmî Gazete'de ilânindan itibaren bes gün içinde kurulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna basvurulmaz.
Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplanincaya kadar vazife görür.
G. Tüzükler
Madde 115.- Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasini göstermek veya emrettigi isleri belirtmek üzere, kanunlara aykiri olmamak ve Danistayin incelenmesinden geçirilmek sartiyla tüzükler çikarabilir.
Tüzükler, Cumhurbaskaninca imzalanir ve kanunlar gibi yayimlanir.
H. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaskaninca yenilenmesi
Madde 116.- Bakanlar Kurulunun, 110 uncu maddede belirtilen güvenoyunu alamamasi ve 99 uncu veya 111 inci maddeler uyarinca güvensizlik oyuyla düsürülmesi hallerinde; kirkbes gün içinde yeni Bakanlar Kurulu kurulamadigi veya kuruldugu halde güvenoyu alamadigi takdirde Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanina danisarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Basbakanin güvensizlik oyu ile düsürülmeden istifa etmesi üzerine kirkbes gün içinde veya yeni seçilen Türkiye Büyük Millet Meclisinde Baskanlik Divani seçiminden sonra yine kirkbes gün içinde Bakanlar Kurulunun kurulamamasi hallerinde de Cumhurbaskani Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanina danisarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Yenilenme karari Resmî Gazetede yayimlanir ve seçime gidilir.
I. Millî Savunma
1. Baskomutanlik ve Genelkurmay Baskanligi
Madde 117.- Baskomutanlik, Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevî varligindan ayrilamaz ve Cumhurbaskani tarafindan temsil olunur.
Millî güvenligin saglanmasindan ve Silahli Kuvvetlerin yurt savunmasina hazirlanmasindan, Türkiye Büyük Millet Meclisine karsi, Bakanlar Kurulu sorumludur.
Genelkurmay Baskani; Silahli Kuvvetlerin komutani olup, savasta Baskomutanlik görevlerini Cumhurbaskanligi namina yerine getirir.
Genelkurmay Baskani, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaskaninca atanir; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Baskani, bu görev ve yetkilerinden dolayi Basbakana karsi sorumludur.
Millî Savunma Bakanliginin, Genelkurmay Baskanligi ve Kuvvet Komutanliklari ile görev iliskileri ve yetki alani kanunla düzenlenir.
2. Millî Güvenlik Kurulu
Madde 118.- (Degisik : 03.10.2001 ? 4709/32 md.) Millî Güvenlik Kurulu; Cumhurbaskaninin baskanliginda, Basbakan, Genelkurmay Baskani, Basbakan yardimcilari, Adalet, Millî Savunma, Içisleri, Disisleri Bakanlari, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlari ve Jandarma Genel Komutanindan kurulur.
Gündemin özelligine göre Kurul toplantilarina ilgili bakan ve kisiler çagirilip görüsleri alinabilir.
(Degisik : 03.10.2001 ? 4709/32 md.) Millî Güvenlik Kurulu; Devletin Millî Güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanmasi ile ilgili alinan tavsiye kararlari ve gerekli koordinasyonun saglanmasi konusundaki görüslerini Bakanlar Kuruluna bildirir. Kurulun, Devletin varligi ve bagimsizligi, ülkenin bütünlügü ve bölünmezligi, toplumun huzur ve güvenliginin korunmasi hususunda alinmasini zorunlu gördügü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulunca degerlendirilir.
Millî Güvenlik Kurulunun gündemi; Basbakan ve Genelkurmay Baskaninin önerileri dikkate alinarak Cumhurbaskaninca düzenlenir.
Cumhurbaskani katilamadigi zamanlar Millî Güvenlik Kurulu Basbakanin baskanliginda toplanir.
Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliginin teskilati ve görevleri kanunla düzenlenir.
III. Olaganüstü yönetim usulleri
A. Olaganüstü halIer
1. Tabiî afet ve agir ekonomik bunalim sebebiyle olaganüstü hal ilâni
Madde 119.- Tabiî afet, tehlikeli salgin hastaliklar veya agir ekonomik bunalim hallerinde, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi alti ayi geçmemek üzere olaganüstü hal ilân edebilir.
2. Siddet olaylarinin yayginlasmasi ve kamu düzeninin ciddî sekilde bozulmasi sebepleriyle olaganüstü hal ilâni
Madde 120.- Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldirmaya yönelik yaygin siddet hareketlerine ait ciddî belirtilerin ortaya çikmasi veya siddet olaylari sebebiyle kamu düzeninin ciddî sekilde bozulmasi hallerinde, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüsünü aldiktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi alti ayi geçmemek üzere olaganüstü hal ilân edebilir.
3. Olaganüstü hallerle ilgili düzenleme
Madde 121.- Anayasanin 119 ve 120 nci maddeleri uyarinca olaganüstü hal ilânina karar verilmesi durumunda, bu karar Resmî Gazetede yayimlanir ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantiya çagirilir. Meclis, olaganüstü hal süresini degistirebilir, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, her defasinda dört ayi geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olaganüstü hali kaldirabilir.
119 uncu madde uyarinca ilân edilen olaganüstü hallerde vatandaslar için getirilecek para, mal ve çalisma yükümlülükleri ile olaganüstü hallerin her türü için ayri ayri geçerli olmak üzere, Anayasanin 15 inci maddesindeki ilkeler dogrultusunda temel hak ve hürriyetlerin nasil sinirlanacagi veya nasil durdurulacagi, halin gerektirdigi tedbirlerin nasil ve ne suretle alinacagi, kamu hizmeti görevlilerine ne gibi yetkiler verilecegi, görevlilerin durumlarinda ne gibi degisiklikler yapilacagi ve olaganüstü yönetim usulleri, Olaganüstü Hal Kanununda düzenlenir.
Olaganüstü hal süresince, Cumhurbaskaninin baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, olaganüstü halin gerekli kildigi konularda, kanun hükmünde kararnameler çikarabilir. Bu kararnameler, Resmî Gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur; bunlarin Meclisce onaylanmasina iliskin süre ve usul, Içtüzükte belirlenir.
B. Sikiyönetim, seferberlik ve savas hali
Madde 122.- Anayasanin tanidigi hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldirmaya yönelen ve olaganüstü hal ilânini gerektiren hallerden daha vahim siddet hareketlerinin yayginlasmasi veya savas hali, savasi gerektirecek bir durumun bas göstermesi, ayaklanma olmasi veya vatan veya Cumhuriyete karsi kuvvetli ve eylemli bir kalkismanin veya ülkenin ve milletin bölünmezligini içten veya distan tehlikeye düsüren siddet hareketlerinin yayginlasmasi sebepleriyle, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüsünü aldiktan sonra, süresi alti ayi asmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde sikiyönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmî Gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük MiIlet Meclisinin onayina sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanti halinde degilse hemen toplantiya çagirilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli gördügü takdirde sikiyönetim süresini kisaltabilir, uzatabilir veya sikiyönetimi kaldirabilir.
Sikiyönetim süresinde, Cumhurbaskaninin baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu sikiyönetim halinin gerekli kildigi konularda kanun hükmünde kararname çikarabilir.
Bu kararnameler Resmî Gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur. Bunlarin Meclisce onaylanmasina iliskin süre ve usul Içtüzükte belirlenir.
Sikiyönetimin her defasinda dört ayi asmamak üzere uzatilmasi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararina baglidir. Savas hallerinde bu dört aylik süre aranmaz.
Sikiyönetim, seferberlik ve savas hallerinde hangi hükümlerin uygulanacagi ve islemlerin nasil yürütülecegi, idare ile olan iliskileri, hürriyetlerin nasil kisitlanacagi veya durdurulacagi ve savas veya savasi gerektirecek bir durumun bas göstermesi halinde vatandaslar için getirilecek yükümlülükIer kanunla düzenlenir.
Sikiyönetim komutanlari Genelkurmay Baskanligina bagli olarak görev yaparlar.
IV. Idare
A. Idarenin esaslari
1. Idarenin bütünlügü ve kamu tüzelkisiligi
Madde 123.- Idare, kurulus ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.
Idarenin kurulus ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarina dayanir.
Kamu tüzelkisiligi, ancak kanunla veya kanunun açikca verdigi yetkiye dayanilarak kurulur.
2. Yönetmelikler
Madde 124.- Basbakanlik, bakanliklar ve kamu tüzelkisileri, kendi görev alanlarini ilgilendiren kanunlarin ve tüzüklerin uygulanmasini saglamak üzere ve bunlara aykiri olmamak sartiyla, yönetmelikler çikarabilirler.
Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayimlanacagi kanunda belirtilir.
B. Yargi yolu
Madde 125.- Idarenin her türlü eylem ve islemlerine karsi yargi yolu açiktir. (Ek hüküm : 13/8/1999 ? 4446/2 md.) Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz sartlasma ve sözlesmelerinde bunlardan dogan uyusmazliklarin millî veya milletlerarasi tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarasi tahkime ancak yabancilik unsuru tasiyan uyusmazliklar için gidilebilir.
Cumhurbaskaninin tek basina yapacagi islemler ile Yüksek Askerî Sûranin kararlari yargi denetimi disindadir.
Idarî islemlere karsi açilacak davalarda süre, yazili bildirim tarihinden baslar.
Yargi yetkisi, idarî eylem ve islemlerin hukuka uygunlugunun denetimi ile sinirlidir. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen sekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kisitlayacak, idarî eylem ve islem niteliginde veya takdir yetkisini kaldiracak biçimde yargi karari verilemez.
Idarî islemin uygulanmasi halinde telafisi güç veya imkansiz zararlarin dogmasi ve idarî islemin açikça hukuka aykiri olmasi sartlarinin birlikte gerçeklesmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasina karar verilebilir.
Kanun, olaganüstü hallerde, sikiyönetim, seferberlik ve savas halinde ayrica millî güvenlik, kamu düzeni, genel saglik nedenleri ile yürütmenin durdurulmasi karari verilmesini sinirlayabilir.
Idare, kendi eylem ve islemlerinden dogan zarari ödemekle yükümlüdür.
C. Idarenin kurulusu
1. Merkezî Idare
Madde 126.- Türkiye, merkezî idare kurulusu bakimindan, cografya durumuna, ekonomik sartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre, illere; iller de diger kademeli bölümlere ayrilir.
Illerin idaresi yetki genisligi esasina dayanir.
Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum saglamak amaciyla, birden çok ili içine alan merkezî idare teskilati kurulabilir. Bu teskilâtin görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
2. Mahallî Idareler
Madde 127.- Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkinin mahallî müsterek ihtiyaçlarini karsilamak üzere kurulus esaslari kanunla belirtilen ve karar organlari, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafindan seçilerek olusturulan kamu tüzelkisileridir.
Mahallî idarelerin kurulus ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/12 md.) Mahallî idarelerin seçimleri, 67 nci maddedeki esaslara göre bes yilda bir yapilir. Ancak, milletvekili genel veya ara seçiminden önceki veya sonraki bir yil içinde yapilmasi gereken mahallî idareler organlarina veya bu organlarin üyelerine iliskin genel veya ara seçimler milletvekili genel veya ara seçimleriyle birlikte yapilir. Kanun, büyük yerlesim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir.
Mahallî idarelerin seçilmis organlarinin, organlik sifatini kazanmalarina iliskin itirazlarin çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetim yargi yolu ile olur. Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkinda sorusturma veya kovusturma açilan mahallî idare organlari veya bu organlarin üyelerini, Içisleri Bakani, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklastirabilir.
Merkezî idare, mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlügü ilkesine uygun sekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birligin saglanmasi, toplum yararinin korunmasi ve mahallî ihtiyaçlarin geregi gibi karsilanmasi amaciyla, kanunda belirtiIen esas ve usuller dairesinde idarî vesayet yetkisine sahiptir.
Mahallî idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amaci ile, kendi aralarinda Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurmalari, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk isleri ve merkezî idare ile karsilikli bag ve ilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantili gelir kaynaklari saglanir.
D. Kamu hizmeti görevlileriyle ilgili hükümler
1. Genel ilkeler
Madde 128.- Devletin, kamu iktisadî tesebbüsleri ve diger kamu tüzelkisilerinin genel idare esaslarina göre yürütmekle yükümlü olduklari kamu hizmetlerinin gerektirdigi aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diger kamu görevlileri eliyle görülür.
Memurlarin ve diger kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmalari, görev ve yetkileri, haklari ve yükümlülükleri, aylik ve ödenekleri ve diger özlük isleri kanunla düzenlenir.
Üst kademe yöneticilerinin yetistirilme usul ve esaslari, kanunla özel olarak düzenlenir.
2. Görev ve sorumluluklari, disiplin kovusturulmasinda güvence
Madde 129.- Memurlar ve diger kamu görevlileri Anayasa ve kanunlara sadik kalarak faaliyette bulunmakla yükümlüdürler.
Memurlar ve diger kamu görevlileri ile kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ve bunlarin üst kuruluslari mensuplarina savunma hakki taninmadikça disiplin cezasi verilemez.
Uyarma ve kinama cezalariyla ilgili olanlar hariç, disiplin kararlari yargi denetimi disinda birakilamaz.
Silahli Kuvvetler mensuplari ile hâkimler ve savcilar hakkindaki hükümler saklidir .
Memurlar ve diger kamu görevlilerinin yetkilerini kullanirken isledikleri kusurlardan dogan tazminat davalari, kendilerine rücu edilmek kaydiyla ve kanunun gösterdigi sekil ve sartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açilabilir.
Memurlar ve diger kamu görevlileri hakkinda isledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovusturmasi açilmasi, kanunla belirlenen istisnalar disinda, kanunun gösterdigi idarî merciin iznine baglidir.
E. Yüksekögretim kurumlari ve üst kuruluslari
1. Yüksekögretim kurumlari
Madde 130.- Çagdas egitim - ögretim esaslarina dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarina uygun insan gücü yetistirmek amaci ile; ortaögretime dayali çesitli düzeylerde egitim - ögretim, bilimsel arastirma, yayin ve danismanlik yapmak, ülkeye ve insanliga hizmet etmek üzere çesitli birimlerden olusan kamu tüzelkisiligine ve bilimsel özerklige sahip üniversiteler Devlet tarafindan kanunla kurulur.
Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacina yönelik olmamak sarti ile vakiflar tarafindan, Devletin gözetim ve denetimine tâbi yüksekögretim kurumlari kurulabilir.
Kanun, üniversitelerin ülke sathina dengeli bir biçimde yayilmasini gözetir.
Üniversiteler ile ögretim üyeleri ve yardimcilari serbestçe her türlü bilimsel arastirma ve yayinda bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varligi ve bagimsizligi ve milletin ve ülkenin bütünlügü ve bölünmezligi aleyhinde faaliyette bulunma serbestligi vermez.
Üniversiteler ve bunlara bagli birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altinda olup, güvenlik hizmetleri Devletçe saglanir.
Kanunun belirledigi usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaskaninca, dekanlar ise Yüksekögretim Kurulunca seçilir ve atanir.
Üniversite yönetim ve denetim organlari ile ögretim elemanlari; Yüksekögretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarinin disinda kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklastirilamazlar.
Üniversitelerin hazirladigi bütçeler; Yüksekögretim Kurulunca tetkik ve onaylandiktan sonra Millî Egitim Bakanligina sunulur ve genel ve katma bütçelerin bagli oldugu esaslara uygun olarak isleme tâbi tutularak yürürlüge konulur ve denetlenir.
Yüksekögretim kurumlarinin kurulus ve organlari ile isleyisleri ve bunlarin seçimleri, görev, yetki ve sorumluluklari üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkini kullanma usulleri, ögretim elemanlarinin görevleri, unvanlari, atama, yükselme ve emeklilikleri, ögretim elemani yetistirme, üniversitelerin ve ögretim elemanlarinin kamu kuruluslari ve diger kurumlar ile iliskileri, ögretim düzeyleri ve süreleri, yüksekögretime giris, devam ve alinacak harçlar, Devletin yapacagi yardimlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza isleri, malî isler, özlük haklari, ögretim elemanlarinin uyacaklari kosullar, üniversitelerarasi ihtiyaçlara göre ögretim elemanlarinin görevlendirilmesi, ögrenimin ve ögretimin hürriyet ve teminat içinde ve çagdas bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yüksekögretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin sagladigi malî kaynaklarin kullanilmasi kanunla düzenlenir.
Vakiflar tarafindan kurulan yüksekögretim kurumlari, malî ve idarî konulari disindaki akademik çalismalari, ögretim elemanlarinin saglanmasi ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yüksekögretim kurumlari için Anayasada belirtilen hükümlere tâbidir.
2. Yüksekögretim üst kuruluslari
Madde 131.- Yüksekögretim kurumlarinin ögretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yüksekögretim kurumlarindaki egitim - ögretim ve bilimsel arastirma faaliyetlerini yönlendirmek bu kurumlarin kanunda belirtilen amaç ve ilkeler dogrultusunda kurulmasini, gelistirmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynaklarin etkili bir biçimde kullanilmasini saglamak ve ögretim elemanlarinin yetistirilmesi için planlama yapmak maksadi ile Yüksekögretim Kurulu kurulur.
(Degisik : 7.5.2004 - 5170/8 md.) Yüksekögretim Kurulu, üniversiteler, Bakanlar Kurulunca seçilen ve sayilari, nitelikleri ve seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasindan rektörlük ve ögretim üyeliginde basarili hizmet yapmis profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaskaninca atanan üyeler ve Cumhurbaskaninca dogrudan dogruya seçilen üyelerden kurulur.
Kurulun teskilati, görev, yetki, sorumlulugu ve çalisma esaslari kanunla düzenlenir.
3. Yüksekögretim kurumlarindan özel hükümlere tâbi olanlar
Madde 132.- Türk Silahli Kuvvetleri ve emniyet teskilatina bagli yüksekögretim kurumlari özel kanunlarinin hükümlerine tâbidir.
F) Radyo ve televizyon kuruluslari ve kamuyla iliskili haber ajanslari
Madde 133.- (Degisik : 8/7/1993 ? 3913/1 md.) Radyo ve televizyon istasyonlari kurmak ve isletmek kanunla düzenlenecek sartlar çerçevesinde serbesttir.
Devletçe kamu tüzelkisiligi olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu ile kamu tüzelkisilerden yardim gören haber ajanslarinin özerkligi ve yayinlarinin tarafsizligi esastir.
G. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
Madde 134.- Atatürkçü düsünceyi, Atatürk ilke ve inkilâplarini, Türk kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini bilimsel yoldan arastirmak, tanitmak ve yaymak ve yayinlar yapmak amaciyla; Atatürk'ün manevi himayelerinde, Cumhurbaskaninin gözetim ve desteginde, Basbakanliga bagli; Atatürk Arastirma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinden olusan, kamu tüzelkisiligine sahip ?Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu? kurulur.
Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk'ün vasiyetnamesinde belirtilen malî menfaatler sakli olup kendilerine tahsis edilir.
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumunun; kurulusu, organlari, çalismausulleri ve özlük isleri ile kurulusuna dahil kurumlar üzerindeki yetkileri kanunla düzenlenir.
H. Kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari
Madde 135.- Kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ve üst kuruluslari; belli bir meslege mensup olanlarin müsterek ihtiyaçlarini karsilamak, mesleki faaliyetlerini kolaylastirmak, meslegin genel menfaatlere uygun olarak gelismesini saglamak, meslek mensuplarinin birbirleri ile ve halk ile olan iliskilerinde dürüstlügü ve güveni hâkim kilmak üzere meslek disiplini ve ahlâkini korumak maksadi ile kanunla kurulan ve organlari kendi üyeleri tarafindan kanunda gösterilen usullere göre yargi gözetimi altinda, gizli oyla seçilen kamu tüzelkisilikleridir.
Kamu kurum ve kuruluslari ile kamu iktisadî tesebbüslerinde aslî ve sürekli görevlerde çalisanlarin meslek kuruluslarina girme mecburiyeti aranmaz.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/13 md.) Bu meslek kuruluslari, kurulus amaçlari disinda faaliyette bulunamazlar.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/13 md.) Bu meslek kuruluslari ve üst kuruluslari organlarinin seçimlerinde siyasî partiler aday gösteremezler.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/13 md.) Bu meslek kuruluslari üzerinde Devletin idarî ve malî denetimine iliskin kurallar kanunla düzenlenir.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/13 md.) Amaçlari disinda faaliyet gösteren meslek kuruluslarinin sorumlu organlarinin görevine, kanunun belirledigi merciin veya Cumhuriyet Savcisinin istemi üzerine mahkeme karariyla son verilir ve yerlerine yenileri seçtirilir.
(Degisik : 23/7/1995 ? 4121/13 md.) Ancak, millî güvenligin, kamu düzeninin, suç islenmesini veya suçun devamini önlemenin yahut yakalamanin gerektirdigi hallerde gecikmede sakinca varsa, kanunla bir merci, meslek kuruluslarini veya üst kuruluslarini faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin karari, yirmidört saat içerisinde görevli Hâkimin onayina sunulur. Hâkim, kararini kirksekiz saat içinde açiklar; aksi halde, bu idarî karar kendiliginden yürürlükten kalkar.
I. Diyanet Isleri Baskanligi
Madde 136.- Genel idare içinde yer alan Diyanet Isleri Baskanligi, lâiklik ilkesi dogrultusunda, bütün siyasî görüs ve düsünüslerin disinda kalarak ve milletçe dayanisma ve bütünlesmeyi amaç edinerek, özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.
J. Kanunsuz emir
Madde 137.- Kamu hizmetlerinde herhangi bir sifat ve suretle çalismakta olan kimse, üstünden aldigi emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykiri görürse, yerine getirmez ve bu aykiriligi o emri verene bildirir. Ancak, üstü emrinde israr eder ve bu emrini yazi ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.
Konusu suç teskil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.
Askerî hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliginin korunmasi için kanunla gösterilen istisnalar saklidir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
YARGI
I. Genel hükümler
A. Mahkemelerin bagimsizligi
Madde 138.- Hâkimler, görevlerindebagimsizdirlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kisi, yargi yetkisinin kullanilmasinda mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava hakkinda Yasama Meclisinde yargi yetkisinin kullanilmasi ile ilgili soru sorulamaz, görüsme yapilamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve yürütme organlari ile idare, mahkeme kararlarina uymak zorundadir; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarini hiçbir suretle degistiremez ve bunlarin yerine getirilmesini geciktiremez.
B. Hâkimlik ve savcilik teminati
Madde 139.- Hâkimler ve savcilar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yastan önce emekliye ayrilamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldirilmasi sebebiyle de olsa, aylik, ödenek ve diger özlük haklarindan yoksun kilinamaz.
Meslekten çikarilmayi gerektiren bir suçtan dolayi hüküm giymis olanlar, görevini saglik bakimindan yerine getiremeyecegi kesin olarak anlasilanlar veya meslekte kalmalarinin uygun olmadigina karar verilenler hakkinda kanundaki istisnalar saklidir.
C. Hâkimlik ve savcilik meslegi
Madde 140.- Hâkimler ve savcilar adlî ve idarî yargi hâkim ve savcilari olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim ve savcilar eliyle yürütülür.
Hâkimler, mahkemelerin bagimsizligi ve hâkimlik teminati esaslarina göre görev ifa ederler.
Hâkim ve savcilarin nitelikleri, atanmalari, haklari ve ödevleri, aylik ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak degistirilmesi, haklarinda disiplin kovusturmasi açilmasi ve disiplin cezasi verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sirasinda isledikleri suçlarindan dolayi sorusturma yapilmasi ve yargilanmalarina karar verilmesi, meslekten çikarmayi gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi egitimleri ile diger özlük isleri mahkemelerin bagimsizligi ve hâkimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.
Hâkimler ve savcilar altmisbes yasini bitirinceye kadar hizmet görürler; askerî hâkimlerin yas haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.
Hâkimler ve savcilar, kanunda belirtilenlerden baska, Resmî ve özel hiçbir görev alamazlar.
Hâkimler ve savcilar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanligina baglidirlar.
Hâkim ve savci olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerde çalisanlar, hâkimler ve savcilar hakkindaki hükümlere tâbidirler. Bunlar, hâkimler ve savcilara ait esaslar dairesinde siniflandirilir ve derecelendirilirler, hâkimlere ve savcilara taninan her türlü haklardan yararlanirlar.
D. Durusmalarin açik ve kararlarin gerekçeli olmasi
Madde 141.- Mahkemelerde durusmalar herkese açiktir. Durusmalarin bir kisminin veya tamaminin kapali yapilmasina ancak genel ahlâkin veya kamu güvenliginin kesin olarak gerekli kildigi hallerde karar verilebilir.
Küçüklerin yargilanmasi hakkinda kanunla özel hükümler konulur.
Bütün mahkemelerin her türlü kararlari gerekçeli olarak yazilir.
Davalarin en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandirilmasi, yarginin görevidir.
E. Mahkemelerin kurulusu
Madde 142.- Mahkemelerin kurulusu, görev ve yetkileri, isleyisi ve yargilama usulleri kanunla düzenlenir.
F. Devlet Güvenlik Mahkemeleri
Madde 143.- (...) (Madde 143, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlananan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 9. maddesi hükmü geregince yürürlükten kaldirilmistir.)
G. Hâkim ve savcilarin denetimi
Madde 144.- Hâkim ve savcilarin görevlerini; kanun, tüzük, yönetmeliklere ve genelgelere (Hâkimler için idarî nitelikteki genelgelere) uygun olarak yapip yapmadiklarini denetleme; görevlerinden dolayi veya görevleri sirasinda suç isleyip islemediklerini , hal ve eylemlerinin sifat ve görevleri icaplarina uyup uymadigini arastirma ve gerektiginde haklarinda inceleme ve sorusturma, Adalet Bakanliginin izni ile adalet müfettisleri tarafindan yapilir. Adalet Bakani sorusturma ve inceleme islemlerini, hakkinda sorusturma ve inceleme yapilacak olandan daha kidemlihâkim veya savci eliyle de yaptirabilir.
H. Askerî yargi
Madde 145.- Askerî yargi, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafindan yürütülür. Bu mahkemeler, asker kisilerin; askerî olan suçlari ile bunlarin asker kisiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak isledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemeler, asker olmayan kisilerin özel kanunda belirtilen askerî suçlari ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sirada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karsi isledikleri suçlara da bakmakla görevlidirler.
Askerî mahkemelerin savas veya sikiyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kisiler bakimindan yetkili olduklari; kuruluslari ve gerektiginde bu mahkemelerde adlî yargi hâkim ve savcilarinin görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.
Askerî yargi organlarinin kurulusu, isleyisi, askerî hâkimlerin özlük isleri askerî savcilik görevlerini yapan askerî hâkimlerin mahkemesinde görevli bulunduklari komutanlik ile iliskileri, mahkemelerin bagimsizligi, hâkimlik teminati, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir. Kanun ayrica askerî hâkimlerin yargi hizmeti disindaki askerî hizmetler yönünden askerî hizmetlerin gereklerine göre teskilatinda görevli bulunduklari komutanlik ile olan iliskilerini de gösterir.
II. Yüksek mahkemeler
A. Anayasa Mahkemesi
1. Kurulusu
Madde 146.- Anayasa Mahkemesi onbir asil ve dört yedek üyeden kurulur.
Cumhurbaskani, iki asil ve iki yedek üyeyi Yargitay, iki asil ve bir yedek üyeyi Danistay, birer asil üyeyi Askerî Yargitay, Askerî Yüksek Idare Mahkemesi ve Sayistay genel kurullarinca kendi Baskan ve üyeleri arasindan üye tamsayilarinin salt çogunlugu ile her bos yer için gösterecekleri üçer aday içinden; bir asil üyeyi ise Yüksekögretim Kurulunun kendi üyesi olmayan Yüksekögretim kurumlari ögretim üyeleri içinden gösterecegi üç aday arasindan; üç asil ve bir yedek üyeyi üst kademe yöneticileri ile avukatlar arasindan seçer.
Yüksekögretim kurumlari ögretim üyeleri ile üst kademe yöneticileri ve avukatlarin Anayasa Mahkemesine asil ve yedek üye seçilebilmeleri için, kirk yasini doldurmus, yüksekögrenim görmüs veya ögrenim kurumlarinda en az onbes yil ögretim üyeligi veya kamu hizmetinde en az onbes yil fiilen çalismis veya en az onbes yil avukatlik yapmis olmak sarttir.
Anayasa Mahkemesi, asil üyeleri arasindan gizli oyla ve üye tamsayisinin salt çogunlugu ile dört yil için bir Baskan ve bir BaskanvekiIi seçer. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Anayasa Mahkemesi üyeleri, aslî görevleri disinda resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.
2. Üyeligin sona ermesi
Madde 147.- Anayasa Mahkemesi üyeleri altmisbes yasini doldurunca emekliye ayrilirlar.
Anayasa Mahkemesi üyeligi, bir üyenin hâkimlik mesleginden çikarilmayi gerektiren bir suçtan dolayi hüküm giymesi halinde kendiliginden; görevini saglik bakimindan yerine getiremeyeceginin kesin olarak anlasilmasi halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayisinin salt çogunlugunun karari ile sona erer.
3. Görev ve yetkileri
Madde 148.- Anayasa Mahkemesi, kanunlarin, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzügünün Anayasaya sekil ve esas bakimlarindan uygunlugunu denetler. Anayasa degisikliklerini ise sadece sekil bakimindan inceler ve denetler. Ancak, olaganüstü hallerde, sikiyönetim ve savas hallerinde çikarilan kanun hükmünde kararnamelerin sekil ve esas bakimindan Anayasaya aykiriligi iddiasiyla, Anayasa Mahkemesinde dava açilamaz.
Kanunlarin sekil bakimindan denetlenmesi, son oylamanin, öngörülen çogunlukla yapilip yapilmadigi; Anayasa degisikliklerinde ise, teklif ve oylama çogunluguna ve ivedilikle görüsülemeyecegi sartina uyulup uyulmadigi hususlari ile sinirlidir. Sekil bakimindan denetleme, Cumhurbaskaninca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beste biri tarafindan istenebilir. Kanunun yayimlandigi tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, sekil bozukluguna dayali iptal davasi açilamaz; def'i yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa Mahkemesi Cumhurbaskanini, Bakanlar Kurulu üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargitay, Danistay, Askerî Yargitay, Askerî Yüksek Idare Mahkemesi Baskan ve üyelerini, Bassavcilarini, Cumhuriyet Bassavcivekilini, Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu ve Sayistay Baskan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayi Yüce Divan sifatiyla yargilar.
Yüce Divanda, savcilik görevini Cumhuriyet Bassavcisi veya Cumhuriyet Bassavcivekili yapar.
Yüce Divan kararlari kesindir.
Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diger görevleri de yerine getirir.
4. Çalisma ve yargilama usulü
Madde 149.-(Ek ve degisiklik : 03.10 2001 ? 4709/33 md.) Anayasa Mahkemesi, Baskan ve on üye ile toplanir, salt çogunluk ile karar verir. Anayasa degisikliklerinde iptale ve siyasî parti davalarinda kapatilmaya karar verebilmesi için beste üç oy çoklugu sarttir.
Sekil bozukluguna dayali iptal davalari Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenip karara baglanir.
Anayasa Mahkemesinin kurulusu ve yargilama usulleri kanunla; mahkemenin çalisma esaslari ve üyeleri arasindaki isbölümü kendi yapacagi içtüzükle düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sifatiyla baktigi davalar disinda kalan isleri dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördügü hallerde sözlü açiklamalarini dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanlari çagirabilir (Ek cümle: 23/7/1995 ? 4121/14 md.) ve siyasî partilerin temelli kapatilmasi veya kapatilmasina iliskin davalarda, Yargitay Cumhuriyet Bassavcisindan sonra kapatilmasi istenen siyasî partinin genel baskanliginin veya tayin edecegi bir vekilin savunmasini dinler.
5. Iptal davasi
Madde 150.- Kanunlarin, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzügünün veya bunlarin belirli madde ve hükümlerinin sekil ve esas bakimindan Anayasaya aykiriligi iddiasiyla Anayasa Mahkemesinde dogrudan dogruya iptal davasi açabilme hakki, Cumhurbaskanina, iktidar ve anamuhalefet partisi Meclis gruplari ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az beste biri tutarindaki üyelere aittir. Iktidarda birden fazla siyasî partinin bulunmasi halinde, iktidar partilerinin dava açma hakkini en fazla üyeye sahip olan parti kullanir.
6. Dava açma süresi
Madde 151.- Anayasa Mahkemesinde dogrudan dogruya iptal davasi açma hakki, iptali istenen kanun, kanun hükmünde kararname veya içtüzügün Resmî Gazetede yayimlanmasindan baslayarak altmis gün sonra düser.
7. Anayasaya aykiriligin diger mahkemelerde ileri sürülmesi
Madde 152.- Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykiri görürse veya taraflardan birinin ileri sürdügü aykirilik iddiasinin ciddî oldugu kanisina varirsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda verecegi karara kadar davayi geri birakir.
Mahkeme, Anayasaya aykirilik iddiasini ciddî görmezse bu iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara baglanir.
Anayasa Mahkemesi, isin kendisine gelisinden baslamak üzere bes ay içinde kararini verir ve açiklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayi yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandirir. Ancak, Anayasa Mahkemesinin karari, esas hakkindaki karar kesinlesinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadir.
Anayasa Mahkemesinin isin esasina girerek verdigi ret kararinin Resmî Gazetede yayimlanmasindan sonra on yil geçmedikçe ayni kanun hükmünün Anayasaya aykiriligi iddiasiyla tekrar basvuruda bulunulamaz.
8. Anayasa Mahkemesinin kararlari
Madde 153.- Anayasa Mahkemesinin kararlari kesindir. Iptal kararlari gerekçesi yazilmadan açiklanamaz.
Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin tamamini veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.
Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzügü ya da bunlarin hükümleri, iptal kararlarinin Resmî Gazetede yayimlandigi tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüge girecegi tarihi ayrica kararlastirabilir. Bu tarih, kararin Resmî Gazetede yayimlandigi günden baslayarak bir yili geçemez.
Iptal kararinin yürürlüge girisinin ertelendigi durumlarda, Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararinin ortaya çikardigi hukukî boslugu dolduracak kanun tasari veya teklifini öncelikle görüsüp karara baglar.
Iptal kararlari geriye yürümez.
Anayasa Mahkemesi kararlari Resmî Gazetede hemen yayimlanir ve yasama, yürütme ve yargi organlarini, idare makamlarini, gerçek ve tüzelkisileri baglar.
B. Yargitay
Madde 154.- Yargitay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun baska bir adlî yargi merciine birakmadigi karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Yargitay üyeleri, birinci sinifa ayrilmis adlî yargi hâkim ve Cumhuriyet savcilari ile bu meslekten sayilanlar arasindan Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulunca üye tamsayisinin salt çogunlugu ile ve gizli oyla seçilir.
Yargitay Birinci Baskani, birinci baskanvekiIleri ve daire baskanlari kendi üyeleri arasindan Yargitay Genel Kurulunca üye tamsayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla dört yil için seçilirler; süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Yargitay Cumhuriyet Bassavcisi ve Cumhuriyet Bassavcivekili, Yargitay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasindan gizli oyla belirleyecegi beser aday arasindan Cumhurbaskani tarafindan dört yil için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Yargitayin kurulusu, isleyisi, Baskan, baskanvekilleri, daire baskanlari ve üyeleri ile Cumhuriyet Bassavcisi ve Cumhuriyet Bassavcivekilinin nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin bagimsizligi ve hâkimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.
C. Danistay
Madde 155.- Danistay, idarî mahkemelerce verilen ve kanunun baska bir idarî yargi merciine birakmadigi karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
(Degisik ikinci fikra : 13/8/1999 ? 4446/3 md.) Danistay, davalari görmek, Basbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarilari, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz sartlasma ve sözlesmeleri hakkinda iki ay içinde düsüncesini bildirmek, tüzük tasarilarini incelemek, idarî uyusmazliklari çözmek ve kanunla gösterilen diger isleri yapmakla görevlidir.
Danistay üyelerinin dörtte üçü, birinci sinif idarî yargi hâkim ve savcilari ile bu meslekten sayilanlar arasindan Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasindan Cumhurbaskani; tarafindan seçilir.
Danistay Baskani, Bassavci, baskan vekilleri ve daire baskanlari, kendi üyeleri arasindan Danistay Genel Kurulunca üye tamsayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla dört yil için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Danistayin, kurulusu, isleyisi, Baskan, Bassavci, baskan vekilleri, daire baskanlari ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idarî yarginin özelligi, mahkemelerin bagimsizligi ve hâkimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.
D. Askerî Yargitay
Madde 156.- Askerî Yargitay, askerî mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrica, asker kisilerin kanunla gösterilen belli davalarina ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Askerî Yargitay üyeleri birinci sinif askerî hâkimler arasindan Askerî Yargitay Genel Kurulunun üye tamsayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla her bos yer için gösterecegi üçer aday içinden Cumhurbaskaninca seçilir.
Askerî Yargitay Baskani, Bassavcisi, Ikinci Baskani ve daire baskanlari Askerî Yargitay üyeleri asasindan rütbe ve kidem sirasina göre atanirlar.
Askerî Yargitayin kurulusu, isleyisi, mensuplarinin disiplin ve özlük isleri mahkemelerin bagimsizligi, hâkimlik teminati ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.
E. Askerî Yüksek Idare Mahkemesi
Madde 157.- Askerî Yüksek Idare Mahkemesi, askerî olmayan makamlarca tesis edilmis olsa bile, asker kisileri ilgilendiren ve Askerî hizmete iliskin idarî islem ve eylemlerden dogan uyusmazliklarin yargi denetimini yapan ilk ve son derece mahkemesidir. Ancak, askerlik yükümlülügünden dogan uyusmazliklarda ilgilinin asker kisi olmasi sarti aranmaz.
Askerî Yüksek Idare Mahkemesinin askerî hâkim sinifindan olan üyeleri, mahkemenin bu siniftan olan baskan ve üyeleri tamsayisinin salt çogunlugu ve gizli oy ile birinci sinif askerî hâkimler arasindan her bos yer için gösterilecek üç aday içinden; hâkim sinifindan olmayan üyeleri, rütbe ve nitelikleri kanunda gösterilen subaylar arasindan, Genelkurmay Baskanliginca her bos yer için gösterilecek üç aday içinden Cumhurbaskaninca seçilir.
Askerî hâkim sinifindan olmayan üyelerin görev süresi en fazla dört yildir.
Mahkemenin Baskani, Bassavci ve daire baskanlari hâkim sinifindan olanlar arasindan rütbe ve kidem sirasina göre atanirlar.
Askerî Yüksek Idare Mahkemesinin kurulusu, isleyisi, yargilama usulleri, mensuplarinin disiplin ve özlük isleri, mahkemelerin bagimsizligi, hâkimlik teminati ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.
F. Uyusmazlik Mahkemesi
Madde 158.- Uyusmazlik Mahkemesi adlî, idarî ve askerî yargi mercileri arasindaki görev ve hüküm uyusmazliklarini kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.
Uyusmazlik Mahkemesinin kurulusu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile isleyisi kanunla düzenlenir. Bu mahkemenin Baskanligini Anayasa Mahkemesince, kendi üyeleri arasindan görevlendirilen üye yapar.
Diger mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasindaki görev uyusmazliklarinda, Anayasa Mahkemesinin karari esas alinir.
III. Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu
Madde 159.- Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu, mahkemelerin bagimsizligi ve hâkimlik teminati esaslarina göre kurulur ve görev yapar.
Kurulun Baskani, Adalet Bakanidir. Adalet Bakanligi Müstesari Kurulun tabiî üyesidir. Kurulun üç asil ve üç yedek üyesi Yargitay Genel Kurulunun, iki asil ve iki yedek üyesi Danistay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasindan, her üyelik için gösterecekleri üçer aday içinden Cumhurbaskaninca, dört yil için seçilir. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilirler. Kurul, seçimle gelen asil üyeleri arasindan bir baskan vekili seçer.
Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu; adlî ve idarî yargi hâkim ve savcilarini meslege kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselme ve birinci sinifa ayirma, kadro dagitma, meslekte kalmalari uygun görülmeyenler hakkinda karar verme, disiplin cezasi verme, görevden uzaklastirma islemlerini yapar. Adalet Bakanliginin, bir mahkemenin veya bir hâkimin veya savcinin kadrosunun kaldirilmasi veya bir mahkemenin yargi çevresinin degistirilmesi konusundaki tekliflerini karara baglar. Ayrica Anayasa ve kanunlarla verilen diger görevleri yerine getirir.
Kurul kararlarina karsi yargi mercilerine basvurulamaz.
Kurulun görevlerini yerine getirmesi, seçim ve çalisma usulleriyle itirazlarin Kurul bünyesinde incelenmesi esaslari kanunla düzenlenir.
Adalet Bakanliginin merkez kurulusunda geçici veya sürekli olarak çalistirilacak hâkim ve savcilarin muvafakatlarini alarak atama yetkisi Adalet Bakanina aittir.
Adalet Bakani Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulunun ilk toplantisinda onaya sunulmak üzere gecikmesinde sakinca bulunan hallerde hizmetin aksamamasi için hâkim ve savcilari geçici yetki ile görevlendirebilir.
IV. Sayistay
Madde 160.- Sayistay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarini Türkiye Büyük Millet Meclisi adina denetlemek ve sorumlularin hesap ve islemlerini kesin hükme baglamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme baglama islerini yapmakla görevlidir. Sayistayin kesin hükümleri hakkinda ilgililer yazili bildirim tarihinden itibaren onbes gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar dolayisiyla idarî yargi yoluna basvurulamaz.
Vergi, benzeri malî yükümlülükler ve ödevler hakkinda Danistay ile Sayistay kararlari arasindaki uyusmazliklarda Danistay kararlari esas alinir.
Sayistayin kurulusu, isleyisi, denetim usulleri, mensuplarinin nitelikleri, atanmalari, ödev ve yetkileri, haklari ve yükümlülükleri ve diger özIük isleri, Baskan ve üyelerinin teminati kanunla düzenlenir.
(...)(Madde 160'in son fikrasi, 22.5.2004 tarih ve 25469 sayili R.G.'de yayimlananan, 7.5.2004 tarih ve 5170 sayili Kanunun 10. maddesi hükmü geregince yürürlükten kaldirilmistir.)
DÖRDÜNCÜ KISIM
Malî ve Ekonomik Hükümler
BIRINCI BÖLÜM
Malî Hükümler
I. Bütçe
A. Bütçenin hazirlanmasi ve uygulanmasi
Madde 161.- Devletin ve kamu iktisadî tesebbüsleri disindaki kamu tüzelkisilerinin harcamalari, yillik bütçelerle yapilir.
Malî yil baslangici ile genel ve katma bütçelerin nasil hazirlanacagi ve uygulanacagi kanunla belirlenir.
Kanun, kalkinma planlari ile ilgili yatirimlar veya bir yildan fazla sürecek is ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler disinda hiçbir hüküm konulamaz.
B. Bütçenin görüsülmesi
Madde 162.- Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe tasarilari ile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, mali yil basindan en az yetmisbes gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Bütçe tasarilari ve rapor, kirk üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda incelenir. Bu komisyonun kurulusunda, iktidar grubuna veya gruplarina en az yirmibes üye verilmek sarti ile, siyasî parti gruplarinin ve bagimsizlarin oranlarina göre temsili gözönünde tutulur.
Bütçe Komisyonunun ellibes gün içinde kabul edecegi metin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüsülür ve malî yil basina kadar karara baglanir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlik ve daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkinda düsüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüsmeler sirasinda açiklarlar; bölümler ve degisiklik önergeleri, üzerinde ayrica görüsme yapilmaksizin okunur ve oya konur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarilarinin Genel Kurulda görüsülmesi sirasinda, gider artirici veya gelirleri azaltici önerilerde bulunamazlar.
C. Bütçelerde degisiklik yapilabilme esaslari
Madde 163.- Genel ve katma bütçelerle verilen ödenek,harcanabilecek miktarin sinirini gösterir. Harcanabilecek miktar sinirinin Bakanlar Kurulu karariyla asilabilecegine dair bütçelere hüküm konulamaz. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname ile bütçede degisiklik yapmak yetkisi verilemez. Carî yil bütçesindeki ödenek artisini öngören degisiklik tasarilarinda ve carî ve ileriki yil bütçelerine malî yük getirecek nitelikteki kanun tasari ve tekliflerinde, belirtilen giderleri karsilayabilecek malî kaynak gösterilmesi zorunludur.
D. Kesinhesap
Madde 164.- Kesin hesap kanunu tasarilari, kanunda daha kisa bir süre kabul edilmemis ise, ilgili olduklari malî yilin sonundan baslayarak, en geç yedi ay sonra Bakanlar Kurulunca Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayistay, genel uygunluk bildirimini, iliskin oldugu kesin hesap kanunu tasarisinin verilmesinden baslayarak en geç yetmisbesgün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Kesin hesap kanunu tasarisi, yeni yil bütçe kanunu tasarisiyla birlikte Bütçe Komisyonu gündemine alinir. Bütçe Komisyonu, bütçe kanunu tasarisiyla kesinhesap kanunu tasarisini Genel Kurula birlikte sunar, Genel Kurul, kesin hesap kanunu tasarisini yeni yil bütçe kanunu tasarisiyla beraber görüserek karara baglar.
Kesin hesap kanunu tasarisi ve genel uygunluk bildiriminin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmis olmasi, ilgili yila ait Sayistayca sonuçlandirilamamis denetim ve hesap yargilamasini önIemez ve bunlarin karara baglandigi anlamina gelmez.
E. Kamu iktisadî tesebbüslerinin denetimi
Madde 165.- Sermayesinin yarisindan fazlasi dogrudan dogruya veya dolayli o!arak Devlete ait olan kamu kurulus ve ortakliklarinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esaslari kanunla düzenlenir.
IKINCI BÖLÜM
Ekonomik Hükümler
I. Planlama
Madde 166.- Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkinmayi, özellikle sanayiin ve tarimin yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hizla gelismesini, ülke kaynaklarinin döküm ve degerlendirilmesini yaparak verimli sekilde kullanilmasini planlamak, bu amaçla gerekli teskilati kurmak Devletin görevidir.
Planda millî tasarrufu ve üretimi artirici, fiyatlarda istikrar ve dis ödemelerde dengeyi saglayici, yatirim ve istihdami gelistirici tedbirler öngörülür; yatirimlarda toplum yararlari ve gerekleri gözetilir; kaynaklarin verimli sekilde kullanilmasi hedef alinir. Kalkinma girisimleri, bu plana göre gerçeklestirilir.
Kalkinma planlarinin hazirlanmasina, Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmasina, uygulanmasina, degistirilmesine ve bütünlügünü bozacak degisikliklerin önlenmesine iliskin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.
II. Piyasalarin denetimi ve dis ticaretin düzenlenmesi
Madde 167.- Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarinin saglikli ve düzenli islemelerini saglayici ve gelistirici tedbirleri alir; piyasalarda fiilî veya anlasma sonucu dogacak tekellesme ve kartellesmeyi önler.
Dis ticaretin ülke ekonomisinin yararina olmak üzere düzenlenmesi amaciyla ithalat, ihracat ve diger dis ticaret islemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler disinda ek malî yükümlülükler koymaya ve bunlari kaldirmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir.
III. Tabiî servetlerin ve kaynaklarin aranmasi ve isletilmesi
Madde 168.- Tabiî servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altindadir. Bunlarin aranmasi ve isletilmesi hakki Devlete aittir. Devlet bu hakkini belli bir süre için, gerçek ve tüzelkisilere devredebilir. Hangi tabiî servet ve kaynagin arama ve isletmesinin, Devletin gerçek ve tüzelkisilerle ortak olarak veya dogrudan gerçek ve tüzelkisiler eliyle yapilmasi, kanunun açik iznine baglidir. Bu durumda gerçek ve tüzelkisilerin uymasi gereken sartlar ve Devletçe yapilacak gözetim, denetim usul ve esaslari ve müeyyideler kanunda gösterilir.
IV. Ormanlar ve orman köylüsü
A. Ormanlarin korunmasi ve gelistirilmesi
Madde 169.- Devlet, ormanlarin korunmasi ve sahalarinin genisletilmesi için gerekli kanunlari koyar ve tedbirleri alir. Yanan ormanlarin yerinde yeni orman yetistirilir, bu yerlerde baska çesit tarim ve hayvancilik yapilamaz. Bütün ormanlarin gözetimi Devlete aittir.
Devlet ormanlarinin mülkiyeti devrolunamaz Devlet ormanlari kanuna göre, Devletçe yönetilir ve isletilir. Bu ormanlar zamanasimi ile mülk edinilemez ve kamu yarari disinda irtifak hakkina konu olamaz.
Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez. Ormanlarin tahrip edilmesine yol açan siyasî propaganda yapilamaz; münhasiran orman suçlari için genel ve özel af çikarilamaz. Ormanlari yakmak, ormani yok etmek veya daraltmak amaciyla islenen suçlar genel ve özel af kapsamina alinamaz.
Orman olarak muhafazasinda bilim ve fen bakimindan hiçbir yarar görülmeyen,aksine tarim alanlarina dönüstürülmesinde kesin yarar oldugu tespit edilen yerler ile 31/12/1981 tarihinden önce bilim ve fen bakimindan orman niteligini tam olarak kaybetmis olan tarla, bag, meyvelik, zeytinlik gibi çesitli tarim alanlarinda veya hayvancilikta kullanilmasinda yarar oldugu tespit edilen araziler, sehir, kasaba ve köy yapilarinin toplu olarak bulundugu yerler disinda, orman sinirlarinda daraltma yapilamaz.
B. Orman köylüsünün korunmasi
Madde 170.- Ormanlar içinde veya bitisigindeki köyler halkinin kalkindirilmasi, ormanlarin ve bütünlügünün korunmasi bakimlarindan, ormanin gözetilmesi ve isletilmesinde Devletle bu halkin isbirligini saglayici tedbirlerle, 31/12/1981 tarihinden önce bilim ve fen bakimindan orman niteligini tamamen kaybetmis yerlerin degerlendirilmesi; bilim ve fen bakimindan orman olarak muhafazasinda yarar görülmeyen yerlerin tespiti ve orman sinirlari disina çikartilmasi; orman içindeki köyler halkinin kismen veya tamamen bu yerlere yerlestirilmesi için Devlet eliyle anilan yerlerin ihya edilerek bu halkin yararlanmasina tahsisi kanunla düzenlenir.
Devlet, bu halkin isletme araç ve gereçleriyle diger girdilerinin saglanmasini kolaylastirici tedbirleri alir.
Orman içinden nakledilen köyler halkina ait araziler, Devlet ormani olarak derhal agaçlandirilir.
V. Kooperatifçiligin gelistirilmesi
Madde 171.- Devlet, millî ekonominin yararlarini dikkate alarak, öncelikle üretimin artirilmasini ve tüketicinin korunmasini amaçlayan kooperatifçiligin gelismesini saglayacak tedbirleri alir.
(Son fikra mülga : 23/7/1995 ? 4121/15 md.)
VI. Tüketiciler ile esnaf ve sanatkârlarin korunmasi
A. Tüketicilerin korunmasi
Madde 172.- Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydinlatici tedbirler alir, tüketicilerin kendilerini koruyucu girisimlerini tesvik eder.
B. Esnaf ve sanatkârlarin korunmasi
Madde 173.- Devlet, esnaf ve sanatkâri koruyucu ve destekleyici tedbirleri alir.
BESINCI KISIM
Çesitli Hükümler
1. Inkilâp kanunlarinin korunmasi
Madde 174.- Anayasanin hiçbir hükmü, Türk toplumunu çagdas uygarlik seviyesinin üstüne çikarma ve Türkiye Cumhuriyetinin lâiklik niteligini koruma amacini güden, asagida gösterilen inkilâp kanunlarinin, Anayasanin halkoyu ile kabul edildigi tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin, Anayasaya aykiri oldugu seklinde anlasilamaz ve yorumlanamaz :
1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430 sayili Tevhidi Tedrisat Kanunu;
2. 25 Tesrinisâni 1341 tarihli ve 671 sayili Sapka Iktisâsi Hakkinda Kanun;
3. 30 Tesrinisâni 1341 tarihli ve 677 sayili Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarliklar ile Bir Takim Unvanlarin Men ve Ilgasina Dair Kanun;
4. 17 Subat 1926 tarihli ve 743 sayili Türk Kanunu Medenisiyle kabul edilen, evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapilacagina dair medeni nikâh esasi ile ayni kanunun 110 uncu maddesi hükmü;
5. 20 Mayis 1928 tarihli ve 1288 sayili Beynelmilel Erkamin Kabulü Hakkinda Kanun;
6. 1 Tesrinisâni 1928 tarihli ve 1353 sayili Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkinda Kanun;
7. 26 Tesrinisâni 1934 tarihli ve 2590 sayili Efendi, Bey, Pasa gibi Lâkap ve Unvanlarin Kaldirildigina Dair Kanun;
8. 3 Kânunuevvel 1934 tarihli ve 2596 sayili Bazi Kisvelerin Giyilemeyecegine Dair Kanun.
ALTINCI KISIM
Geçici Hükümler
Geçici Madde 1.- Anayasanin halkoylamasi sonucu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi olarak kabul edildiginin usulünce ilâni ile birlikte, halkoylamasi tarihindeki Millî Güvenlik Konseyi Baskani ve Devlet Baskani, Cumhurbaskani sifatini kazanarak, yedi yillik bir dönem için, Anayasa ile Cumhurbaskanina taninan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanir. 18 Eylül 1980 tarihinde Devlet Baskani olarak içtigi and yürürlükte kalir. Yedi yillik sürenin sonunda Cumhurbaskanligi seçimi Anayasada öngörülen hükümlere göre yapilir.
Cumhurbaskani, ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip; Baskanlik Divani olusuncaya kadar, 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Kanunla tesekkül etmis olan MilIî Güvenlik Konseyinin Baskanligini da yürütür.
Ilk milletvekili genel seçimleri sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip göreve baslayincaya kadar geçecek süre içinde, Cumhurbaskanliginin herhangi bir surette bosalmasi halinde, Millî Güvenlik Konseyinin en kidemli üyesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip Anayasaya göre yeni Cumhurbaskanini seçinceye kadar, Cumhurbaskanina vekâlet eder ve O'nun Anayasadaki bütün görevlerini yerine getirir ve yetkilerini kullanir.
Geçici Madde 2.- 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Kanunla kurulusu gösterilen Millî Güvenlik Konseyi, Anayasaya dayali olarak hazirlanacak Siyasî Partiler Kanunu ile Seçim Kanununa göre yapilacak ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip Baskanlik Divanini olusturuncaya kadar 2324 sayili Anayasa Düzeni Hakkinda Kanun ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanunlara göre görevlerini devam ettirir.
Anayasanin kabulünden sonra 2356 sayili Kanunun 3 üncü maddesindeki Millî Güvenlik Konseyi Üyeliklerinden birisinin herhangi bir nedenle bosalmasi halinde doldurulmasi usulüne iliskin hüküm uygulanmaz.
Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip göreve basladiktan sonra, Millî Güvenlik Konseyi, alti yillik bir süre için Cumhurbaskanligi Konseyi haline dönüsür ve Millî Güvenlik Konseyi Üyeleri, Cumhurbaskanligi Konseyi Üyesi sifatini alirlar. Millî Güvenlik Konseyi üyesi olarak 18 Eylül 1980 tarihinde içtikleri and yürürlükte kalir. Cumhurbaskanligi Konseyi Üyeleri, Anayasada Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin haiz bulunduklari özlük haklari ile dokunulmazligina sahip olurlar. Alti yillik süre sonunda Cumhurbaskanligi Konseyinin hukuki varligi sona erer.
Cumhurbaskanligi Konseyinin görevleri sunlardir :
a)Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilerek Cumhurbaskanligina gönderilen, Anayasada yazili temel hak ve hürriyetlere ve ödevlere, lâiklik ilkesine, Atatürk inkilâplarinin, millî güvenligin ve kamu düzeninin korunmasina, Türkiye Radyo - Televizyon Kurumuna, Milletlerarasi andlasmalara, dis ülkelere silahli kuvvet gönderilmesine ve yabanci kuvvetlerin Türkiye?ye kabulüne, olaganüstü yönetime, sikiyönetim ve savas haline dair kanunlar ile Cumhurbaskaninca gerekli görülen diger kanunlari Cumhurbaskanina taninan onbes günlük sürenin ilk on günü içinde incelemek;
b) Cumhurbaskaninin istemi ve tespit edecegi süre içinde :
Milletvekili genel seçimlerinin yenilenmesine, olaganüstü yönetim yetkisinin kullanilmasina ve alinacak tedbirlere, Türkiye Radyo - Televizyon Kurumunun yönetim ve gözetimine, gençligin yetistirilmesine ve Diyanet Islerinin düzenlenmesine iliskin konulari incelemek ve görüs bildirmek;
c) Cumhurbaskaninin istemine göre, iç ve dis güvenlik ile gerekli görülen diger konularda inceleme ve arastirma yapmak ve sonuçlarini Cumhurbaskanina sunmak.
Geçici Madde 3.- Anayasaya göre yapilacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip, Baskanlik Divanini olusturmasi ile birlikte :
a) 27 Ekim 1980 gün ve 2324 sayili Anayasa Düzeni Hakkinda Kanun,
b) 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Millî Güvenlik Konseyi Hakkinda Kanun,
c) 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanun,
Yürürlükten kalkar ve Millî Güvenlik Konseyi ile Danisma Meclisinin hukukî varliklari sona erer.
Geçici Madde 4.- ( Mülga : 17/5/1987 tarihli ve 3361 ve 23.5.1987 tarihli 3376 numarali kanunlar geregince, 6 Eylül 1987 tarihinde yapilan halkoylamasi sonucunda yürürlükten kalkmistir. Halkoylamasi sonucunun yayimlandigi Resmî Gazete: 12.09.1987-19572)
Geçici Madde 5.- Yapilacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunun Yüksek Seçim Kurulunca ilânini takip eden onuncu gün, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara?da, Türkiye Büyük Millet Meclisi binasinda, saat 15.00?de kendiliginden toplanir.Bu toplantiya en yasli Milletvekili Baskanlik eder. Bu toplantida milletvekilleri andiçerler.
Geçici Madde 6.- Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanti ve çalismalari için kendi içtüzükleri yapilincaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olan Içtüzügünün, Anayasaya aykiri olmayan hükümleri uygulanir.
Geçici Madde 7.- Ilk milletvekili genel seçimi sonunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip, yeni Bakanlar Kurulu kuruluncaya kadar, is basinda olan Bakanlar Kurulunun görevi devam eder.
Geçici Madde 8.- Anayasa ile kabul edilmis olan yeni organ, kurum ve kurullarin kurulus, görev, yetki ve isleyisleri ile ilgili kanunlarla, Anayasada konulmasi veya degistirilmesi öngörülen diger kanunlar, Anayasanin kabulünden baslayarak Kurucu Meclisin görev süresi içerisinde, bu süre içerisinde yetistirilemeyenler, seçimle gelen Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantisini izleyen bir yil sonuna kadar çikartilir.
Geçici Madde 9.- Ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baskanlik Divani kurulduktan sonra alti yillik süre içinde yapilacak Anayasa degisikliklerini Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Bu takdirde Türkiye Büyük Millet Meclisinin geri gönderilen Anayasa degisikligi hakkindaki kanunu, aynen kabul edip tekrar Cumhurbaskanina gönderebilmesi, üye tamsayisinin dörtte üç çogunlugunun oyu ile mümkün olabilir.
Geçici Madde 10.- Mahallî idare seçimleri en geç Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantisini izleyen bir yil içinde yapilir.
Geçici Madde 11.- Anayasanin halkoyu ile kabul edildigi tarihte Anayasa Mahkemesi asil ve yedek üyesi olanlarin kadrolari ile görevleri devam eder. Bunlardan Anayasa Mahkemesince belli görevlere seçilenlerin bu suretle kazanmis olduklari sifatlari sakli kalir.
Anayasa Mahkemesi asil üye sayisi onbire ininceye kadar bosalan asil üye kadrosuna, asil ve yedek üye sayisi toplami onbese ininceye kadar da bosalan yedek üye kadrosuna seçim yapilmaz. Anayasa Mahkemesinin yeni düzenlemeye intibaki saglanincaya kadar asil üye sayisinin onbirden, asil ve yedek üye sayilari toplaminin onbesden asagi düsmesi nedeniyle yapilacak seçimlerde bu Anayasanin kabul ettigi esasa ve siraya uyulur.
Anayasa Mahkemesi asil üye sayisi onbire ininceye kadar dava ve islerde 22/4/1962 gün ve 44 sayili Kanunun öngördügü toplanma yeter sayisi uygulanir.
Geçici Madde 12.- 13/5/1981 gün ve 2461 sayili Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kurulu Kanununun geçici 1 inci maddesi uyarinca Yargitay ve Danistaydan Kurulun asil ve yedek üyeligine; 1730 sayili Yargitay Kanununa 25/6/1981 gün ve 2483sayili Kanunla eklenen geçici madde uyarinca Cumhuriyet Bassavciligi ile Cumhuriyet Bassavcivekilligine; 6/1/1982 gün ve 2575 sayili Danistay Kanununun geçici14 üncü maddesinin ikinci fikrasi uyarinca Danistay Baskanligina, Bassavciligina, baskanvekilliklerine ve daire baskanliklarina, Devlet Baskaninca seçilmis bulunanlar, seçildikleri dönem için bu görevlerine devam ederler.
6/1/1982 gün ve 2576 sayili Kanunun geçici maddelerinin idarî mahkemeler Baskan ve üyeliklerine atamalara iliskin hükümleri de saklidir.
Geçici Madde 13.- Hâkimler ve Savcilar Yüksek Kuruluna Yargitaydan seçilmesi gereken bir asil ve bir yedek üyenin seçimleri Anayasa'nin yürürlüge girdigi tarihi izleyen yirmi gün içinde yapilir.
Seçilen üyeler göreve baslayincaya kadar Kurul, toplanti yeter sayisini olusturacak yedek üyenin katilmasiyla çalismalarini yapar.
Geçici Madde 14.- Sendikalarin gelirlerini Devlet bankalarinda muhafaza etmelerine iliskin yükümlülükleri, Anayasanin yürürlüge girdigi tarihten itibaren en geç iki yil içinde yerine getirilir.
Geçici Madde 15.- 12 Eylül 1980 tarihinden, ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baskanlik Divanini olusturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk milleti adina kullanan, 2356 sayili Kanunla kurulu Millî Güvenlik Konseyinin, bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmus hükümetlerin, 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanunla görev ifa eden Danisma Meclisinin her türlü karar ve tasarruflarindan dolayi haklarinda cezaî, malî veya hukukî sorumluluk iddiasi ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargi merciine basvurulamaz.
Bu karar ve tasarruflarin idarece veya yetkili kilinmis organ, merci ve görevlilerce uygulanmasindan dolayi, karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulayanlar hakkinda da yukaridaki fikra hükümleri uygulanir.
(Son fikra mülga : 03.10.2001 ? 4709/34 md.)
Geçici Madde 16.- Anayasanin halkoylamasina iliskin oy verme kütügünde ve sandik listesinde kaydi ve oy kullanma yeterligi bulundugu halde hukukî veya fiilî herhangi bir mazereti olmaksizin halkoylamasina katilmayanlar, Anayasanin halkoylamasini takip eden bes yil içinde yapilacak genel ve ara seçimleri ile mahallî seçimlere ve diger halkoylamalarina katilamazlar, seçimlerde aday olamazlar.
YEDINCI KISIM
Son Hükümler
I. Anayasanin degistirilmesi, seçimlere ve halkoylamasina katilma
Madde 175.- (Degisik : 17/5/1987 ? 3361 /3 md.)
Anayasanin degistirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az üçte biri tarafindan yaziyla teklif edilebilir. Anayasanin degistirilmesi hakkindaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüsülür. Degistirme teklifinin kabulü Meclisin üye tamsayisinin beste üç çogunlugunun gizli oyuyla mümkündür.
Anayasanin degistirilmesi hakkindaki tekliflerin görüsülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayitlar disinda, kanunlarin görüsülmesi ve kabulü hakkindaki hükümlere tabidir.
Cumhurbaskani Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlari, bir daha görüsülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Meclis, geri gönderilen kanunu, üye tamsayisinin üçte iki çogunlugu ile aynen kabul ederse Cumhurbaskani bu Kanunu halkoyuna sunabilir.
Meclisce üye tamsayisinin beste üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa degisikligi hakkindaki Kanun, Cumhurbaskani tarafindan Meclise iade edilmedigi takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayimlanir.
Dogrudan veya Cumhurbaskaninin iadesi üzerine, Meclis üye tamsayisinin üçte iki çogunlugu ile kabul edilen Anayasa degisikligine iliskin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaskani tarafindan halkoyuna sunulabilir. Halkoylamasina sunulmayan Anayasa degisikligine iliskin Kanun veya ilgili maddeler Resmî Gazetede yayimlanir.
Halkoyuna sunulan Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin yürürlüge girmesi için, halkoylamasinda kullanilan geçerli oylarin yarisindan çogunun kabul oyu olmasi gerekir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin kabulü sirasinda, bu Kanunun halkoylamasina sunulmasi halinde, Anayasanin degistirilen hükümlerinden, hangilerinin birlikte hangilerinin ayri ayri oylanacagini da karara baglar.
Halkoylamasina, milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahallî genel seçimlere istiraki temin için kanunla para cezasi dahil gerekli her türlü tedbir alinir.
II. Baslangiç ve kenar basliklar
Madde 176.- Anayasanin dayandigi temel görüs ve ilkeleri belirten baslangiç kismi, Anayasa metnine dahildir.
Madde kenar basliklari, sadece ilgili olduklari maddelerin konusunu ve maddeler arasindaki siralama ve baglantiyi gösterir. Bu basliklar, Anayasa metninden sayilmaz.
III. Anayasanin yürürlüge girmesi
Madde 177.- Bu Anayasa, halkoylamasi sonucu kabul edilip Resmî Gazetede yayimlanmasi ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi olur ve asagida gösterilen istisnalar ile bu istisnalarin yürürlüge girmesine ait hükümler disinda bütünüyle yürürlüge girer.
a) IKINCI KISIM II. Bölümdeki; kisi hürriyeti ve güvenligi, basin ve yayimla ilgili hükümler, toplanti hak ve hürriyetleri,
III. Bölümdeki çalisma ile ilgili hükümler, toplu is sözlesmesi, grev hakki ve lokavt ile ilgili hükümler,
Bu hükümler yeni kanunlari çikarildiginda veya mevcut kanunlarda degisiklik yapildiginda ve her halde en geç Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve basladiginda yürürlüge girer. Ancak bu hükümler yürürlüge girinceye kadar mevcut kanunlar ve Millî Güvenlik Konseyinin bildiri ve kararlari uygulanir.
b) IKINCI KISIM'daki; siyasî faaliyette bulunma haklari ile siyasî partilerle ilgili hükümler, bunlara dayali olarak yeniden hazirlanacak Siyasî Partiler Kanununun;
Seçme ve seçilme hakki ise yine bu hükümlere dayali olarak hazirlanacak Seçim Kanununun;
Yayimlanmasi ile yürürlüge girer.
c) ÜÇÜNCÜ KISIM'daki; yasama ile ilgili hükümler;
Bu hükümler ilk milletvekili genel seçimi sonucunun ilani ile birlikte yürürlüge girer. Ancak bu bölümdeki Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkilerine iliskin hükümleri, 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanun hükümleri sakli kalmak üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve baslayincaya, kadar Millî Güvenlik Konseyince yerine getirilir.
d) ÜÇÜNCÜ KISIM'daki; Cumhurbaskani basligi altindaki görev ve yetkileri ile Devlet Denetleme Kurulu, Bakanlar Kurulu basligi altindaki tüzükler, Millî Savunma, olaganüstü yönetim usulleri, idare basligi altindaki mahallî idareler ile Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu hariç diger hükümler ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri hariç yargiya iliskin bütün hükümler Anayasanin halkoylamasi sonucunda kabulünün Resmî Gazetede ilani ile birlikte yürürlüge girer. Cumhurbaskani ve Bakanlar KuruIuna ait yürürlüge girmeyen hükümler Türkiye Büyük Millet Meclisinin göreve baslamasi ile, mahallî idareler ile Devlet Güvenlik Mahkemelerine iliskin hükümler ise ilgili kanunlarin yayimlanmasi ile yürürlüge girer.
e) Anayasanin halkoylamasi sonucu kabulünün ilâniyla birlikte yürürlüge girecek hükümleri ve mevcut ve kurulacak kurum, kurulus ve kurullar için yeniden kanun yapilmasi veya mevcut kanunlarda degisiklik yapilmasi gerekiyorsa bunlara iliskin islemler mevcut kanunlarin Anayasaya aykiri olmayan hükümleri veya dogrudan Anayasa hükümleri, Anayasanin 11 inci maddesi geregince uygulanir.
f) Kesin hesap kanunu tasarilarinin görüsülme usulünü düzenleyen 164 üncü maddenin ikinci fikrasi hükmü 1984 yilindan itibaren uygulanmaya baslanir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasasinin Bazi Maddelerinin Degistirilmesi Hakkinda Kanun

Kanun Numarasi : 4709
Kabul Tarihi : 03.10.2001

?17 Ekim 2001 günlü 24556 sayili Resmi Gazetenin mükerrer sayisinda yayimlanan 4709 sayili Kanunun, -Cumhurbaskani tarafindan halkoyuna sunulan 27. maddesi disindaki- 1?34. maddeleriyle Anayasada yapilan degisiklikler yerlerine islenmistir.?
GEÇICI MADDE.? A) Bu Kanunun 24 üncü maddesi ile Anayasanin 67 nci maddesine son fikra olarak eklenen hüküm bu Kanunun yürürlüge girmesinden sonra yapilacak ilk genel seçimde uygulanmaz.
B) Bu Kanunun 28 inci maddesi ile Anayasanin 87 nci maddesinde yapilan degisiklik, bu Kanunun yürürlük tarihinden önce Anayasanin 14 üncü maddesindeki fiilleri isleyenler hakkinda uygulanmaz.
MADDE 35.? Bu Kanun yayimi tarihinde yürürlüge girer ve halkoylamasina sunulmasi halinde tümüyle oylanir.

2709 Sayili Türkiye Cumhuriyeti Anayasasinin Bazi Maddelerinin Degistirilmesi Hakkinda Kanun
Kanun Numarasi : 4777
Kabul Tarihi : 27.12.2002
"31 Aralik 2002 tarihli 24980 sayili Resmi Gazetenin 3. Mükerrer sayisinda yayimlanan 4777 Sayili Kanunun, 1. ve 2. maddeleriyle Anayasa'nin 76 nci ve 78 inci maddelerinde degisiklik yapilmis, yerlerine islenmistir.?
GEÇICI MADDE 1.- Türkiye Cumhuriyeti Anayasasinin 67 nci maddesinin son fikrasi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 22 nci dönemi içinde yapilacak ilk ara seçimde uygulanmaz.
MADDE 3.? Bu Kanun yayimi tarihinde yürürlüge girer ve halkoylamasina sunulmasi halinde tümüyle oylanir.